( | ॥ धी ॥
विद्याभवन प्राच्यविया प्रन्थमारा

२२
"छण

य

ज

धातुरूपावछि

॥.
{>
#.
#

-सन्नगकरस्करल कयक्रासेतं
हरिषार्षदधसेत न
€ {रस [< 2 त ग

कः

चोखम्बा विद्याभवन

., 8,38.8.

चि

( निणयसागरीया ›

~ 1.2

चींखम्बा विद्याभवन

वाराणसी

न
वुद्रक - फूट प्रिन्टर्सं संस्करण २00८;
। वाराणसी मूल्य १५-00

( निणंयसागर प्रेस, बम्बई से पुन मुद्रित )

प्रकाशक
चोखम्बा विद्याभवन
चौक ( बनारस स्टेट बैक भवन के पीछे )
पो० बा० नं° १०६९, वाराणसी २२१००१

दूरभाष : ३२०४0०४ 9
य्‌ 9 भत्‌ $

मन्य प्रा्चिस्थान-

चोखम्बा सुरभारती प्रकाश्चन
के. ३७/११७, गोपालमम्दिर लेन, )
पो० बा० नं १०२९ ॑
वाराणसी २२१००९१
दूरभाष : ३३३४३१

^

चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान
३८ यू. ए., जवाह रनगर, बंगलो रोड,
पो० बा° नं° २११३
दिल्ली ११००५०७
बू रध्वनि : २६३६३९१

ह
| यि

श्रीगणेशाय नभः ।

अथ धातुरूपावसिप्रारंभः ।
न्न क
अथ धातुरूपाणि ङिख्यते ।
तथादौ प्रथमगणीयः हाव्विकरणोऽक्मकः
सन्ताथेको भूधातुः । सेट्‌ ।
तस्मात्कतेरि परस्मैपदं भवति .।
वतेमाने लट्‌ ।
भवति १ भवतः २ भवंति ३ इति प्रथमः पुरूषः ।
भवसि १ भवथः २ भवथ ३ इति मध्यमः पुरूषः।
भवामि १ भवावः २ भवामः इद्युत्तमः पुरुषः ।
अनद्यतनपरोक्षभूते लिट्‌ ।
बमूव १ बमूवतुः २ बभूवुः ३ प्र० |
बभूविथ १ बभूवथुः २ बभूव ३ म० |
बभूव १ बभूविव २ बभूविम ३ उ० ।
अनद्यतनभविष्यति दुट्‌ ।
भविता १ भवितारो मवितारः३ प्र०।

ए.)

मवितासि १ भविताखयः२ भविता म०।

भवितासि १ भविताखः२ भवितासः३ उ०।
भविष्यति लट्‌ ।

भविष्यति १ भविष्यतः २ भविष्यति प्र० ।

भविष्यसि १ भविष्यथः २ भविष्यथ म० ।

भविष्यामि १ भविष्यावः २ भविष्यामः २३ उ०.

विधौ निम॑त्रणे कामचारानुज्ञाां सत्कारपूवैक-
व्यापारे प्रश्ने प्राथेनायामाशचिषि च रोर्‌ ।
तत्र भवतात्‌ इति रूपमाशिष्येव ।
भवतु-भवतात्‌ १ भवताम्‌ २ भवतु १० ।
भव-भवतात्‌ १ भवतम्‌ २ भवतड३ म० |
भवानि १ भवाव २ भवाम ३ उ० ।
अनद्यतनभूते लङ्‌ |
अभवत्‌ १ अभवताम्‌ २ अभवन्‌ ३ भ्र०।
अभवः १ अभवतम्‌ २ अभवत म०।
अभवम्‌ १ अभवाव २ अभवाम ३ उ०।

विधो निमंत्रणे कामचारानज्ञायां सर्कारपूवेक-
व्यापारे प्राथनायां प्रश्ने च लिङ ।
भवेत्‌ १ भवेताम्‌ २ भवेयुः ३ {द

^ क,

भवेः १ भवेतम्‌ २ भवेत २ मर।
भवेयम्‌ १ भवेव २ भवेम २३ उ०।
आरिषि लिङः,
भूयात्‌ १ भूयास्ताम्‌ २ भूयुः २३ प्र९।
` भूयाः ९ भूयास्तम्‌ २ भूयास्त ३ म०।
भूयासम्‌ १ भूयाख २ भूयास ३ उ०।
भूते लङः ।
अभूत्‌ १ अमूताम्‌ २ अमूवन्‌ ३ प्र०।
अमूः १ अभूतम्‌ २ अमूत ३ मर।
अभ्रूवम्‌ १ अभूव र अभूम र उ०।
क्रियाया अनिष्पत्तो हैतुहेत॒मद्धावे कङ्‌ ।
अभविष्यत्‌ १ अभविष्यताम्‌ २ अभविष्यन्‌ ३१्०।
अभविष्यः १ अभविष्यतम्‌ २ अभविष्यत ३ म०।
अभविष्यम्‌ १ अभविष्याव २ अभविष्याम ३ उ०।

२ प्रथमगणीयः हान्विकरणोऽकमक आत्म-

नेपदी व्र द्थक एधधातुः । सेट्‌ ।

एषते १

लट्‌ ।
एषेते २ एर्षते ३

प्र ।

क

एधसे १ एधेये २ एषध्वे ३
एधे १ एधावहे २ एधामहे ३
किटि। ` `

एधांचक्रे १ एधांचक्राते २ एधांचक्रिरे ३

एाचङृषे १ एधांचक्राथे २ एधांचङृद ३

एधाचक्रे १ एधांचकृवहे २ एधांचकृमहे ३
द्वितीयं पम्‌ ।

एधांबमूव १ एधावभूवतुः २ ए्ाबमूवुः ३

एधांबभूविथ १ एधांबभूवश्रुः २ ए्धाबमूव ३

एधांबभूव १ एधांबमूविव २ एधांबमूविम ३
तृतीयं रूपम्‌ ।

एधामास १ एषामासतुः २ एधामासुः ३

एधामाविथ १ एधामसथुः २ एधामास र

एषामास १ एधामासिव २ एधामासिम ३

इट्‌ ।
एषिता १ एषितारो २ एधितारः ३
एषितासे १ एधितासाथे २ एधिताध्वे ३
एषितदहि १ एषिताखवदे २ एधितासदे ३

(4)

ठ्टरङः ।
फेषिष्ट १ देधिषाताम्‌२ रेधिषत ३ प्र०।
एेधिषठाः १ रेषिषाथाम्‌ २ फेधिष्वम्‌-ेषिदृम्‌ इम ०।
ेधिषि १ रेषिष्वहिर रेधिष्महिर उ०।
छद्‌ ।
एेषिष्यत १ देषिष्येताम्‌ २ रेधिष्यंत रे प्र०।
देषिष्यथाः १ रेधिष्येथाम्‌ २ रेषिष्यध्वम्‌ ३ म०।
एेषिष्ये १ रेषिष्यावहि २ रेधिष्यामहि ३ उ०।

३ दितीयगणीयो त्टुगविकरणः सकमकः
परस्मेपदवान्‌ ज्ञानाथेको विद्धातुः । सेट्‌ ।

ठखदट्‌ |
वेद्‌ १ विदतुः र बिदुः ३ प्र० ।
वेत्थ १ विदथुः र्‌ विद ३ मऽ ।
वेद्‌ १ विद्र विद् ३ उ० |
द्वितीयं खम्‌ ।

वेत्ति १ वित्तः २ विदति ३ प्र०।
वेत्सि १ वित्थः २ वित्थ ३ म०।
वेन्नि १ विद्धः २ विद्मः २ उ०।

श 1
ह छन का: = दः धे
काः 5 अ द 8 द १ क च

(#)

दृट्‌ ।
एषिष्यते १ एषिष्येते २ एधिष्यते ३
एधिष्यसे १ एधिष्येथे २ एधिष्यध्वे ३
एधिष्ये १ एषिष्यावहे २ एषिष्यामहे ३
लोट्‌ ।
एधताम्‌ १ र्धेताम्‌ २ एधंताम्‌ ३
एधख १ एधेथाम्‌ २ एधध्वम्‌ ३
एवै १ एवावहे २ एषामंहै ३
लङः |
एधत १ एधेताम्‌ २ पधंत ३
रेषथाः १ रेषेथाम्‌ २ रेषध्वम्‌ ३
फेषे १ एेधावहि २ फेधामहि ३
विधिलिङ्‌ ।
एषेत १ एधेयाताम्‌ २ एषेरन्‌ ३
एषेथाः १ एषेयाथाम्‌ २ एषेध्वम्‌ ३
एषेय १ एधेवहि २ एधेमहि २
आश्ीखिंङ ।
एधिषीष्ट १ एषिषीयास्ताम्‌ २ एधिषीरन्‌ ३
एषिषीष्ठाः १ एषधिषीयाखाम्‌ २ एधिषीष्वम्‌ ३
एषिषीय १ एधिषीवहि २ एधिषीमहि ३

प्र |
म० |
उॐ० |

प्रर |
मऽ ।
उ०।

प्र ।
म्‌०।
उ७।

परऽ |
म9।
उ०9 |

परऽ ।
मऽ ।
उ9 |

~ ` क
> व

( ७ )

डिट्‌।
विवेद १ विविदतुः२ विविदुः३ प्र ।
विवेदिथ १ विविदथुः२ विविद्‌ ३ म०।
विवेद १ बिविदिवर२ विविदिमरे उ०।

द्वितीय खूपम्‌ ।

विदांचकार १ विदांचक्रतुः२ विदांचक्रुः ३ १०।
विदांचक्थं १ विदांचक्रथुः२ विदांचक्र २३. म०।

= ५ | १ विदांचक््व २ विदांचङम ३उ०।
एवं विदांबमूवेत्यादि विदामासेत्यादि च पूवेवत्‌ ।
दद्‌ ।

वेदिता १ वेदितारोर२ वेदितारः३ प्र०।
वेदितासि १ वेदिताथः२ वेदिता ३ म०।
बेदितासि १ वेदिताखः२ वेदितासः२ उ०।

दष्ट ।
वेदिष्यति १ वेदिष्यतः२ वेदिष्यति प्र०।
वदिष्यसि १ वेदिष्यथः२ वेदिष्यथ ३ म०।
वेदयामि १ वदिष्यावः २ वदिष्यामः उ०|

विदाकरोतु,
विदांकुरुतात्‌
विदांकुर,
विदांकुरुतात्‌

विदांकरवाणि १

वेत-वित्तात्‌ १

८ 4)
लोट्‌ ।

( १ विदांकुरुताम्‌ २ विदांकुवैतु २ प्र० ।

( १ विदांकुरूतम्‌ २ विदांकुरूत ३ म० ।

विदांकरवाव २ विदांकरवामरे उ०।

द्वितीयं रूपम्‌ ।
वित्ताम्‌ २ विदंतु ३

विद्धि-वित्तात्‌ १ वित्तम्‌ २ वित्त ३

वेदानि १

अवेत्‌ १
अवेः-अवेत्‌ १
भवेदम्‌ १

विद्यात्‌ १
विद्याः १
विद्याम्‌ १

विद्यात्‌ १

वेदाव २ वेदाम ३
लङः ।
अवित्ताम्‌ २ अविदुः ३
अवित्तम्‌ २ अवित्त ३
अविद्ध र अविद्य २
विधिलिङ्‌ ।
विाताम्‌ २ विद्युः ३
वि्यातम्‌ २ विद्यात ३
विद्याव २ विद्याम ३
आश्चीलिङ।

विद्यासाम्‌ २ विद्यासुः ३

परऽ ।
म०।
उ० |

प्र५ |
मऽ ।
उ० |

प्र९।
मऽ |

उ ० ।

प्रर |

क का का छत सि

[9
विद्याः १ तरि्स्तम्‌ २ ` चिद्ात्त ३ मर
परि्यासरम्‌ १ धित्रत र विशा २: उ०1॥
लुङः ।

अवेदीत्‌ १ अवेदष्टठाम्‌ २ अपेदिषुः३ भ्र ।

अवेदीः १ अबेदि्टम्‌ २ अ्रेदिष्ट ३ भर।

अवेदिषं १ अवेदिष्व २ जेवेदिष्म ३ उ०।

दृङ्‌ ।

अवेदिष्यत्‌ १ अवेदिष्यताम्‌ २ अवेदिष्यन्‌ ३ प्र०।

अवेदिष्यः १ अवेदिष्यतम्‌ २ अवेदिष्यत ३ म०।

अवेदिष्यम्‌ १ अवेदिष्याव २ अवेदिष्याम ३उ०।
४ दवितीयगणीथो छग्विकरणः सकभेक
उभरयपदवान्‌ व्यक्तवागथेको ब्रूजघातः ।

तत्र परस्मेपदामि ¦

दर|
आह १ आहतुः २ आहुः ३ भ७ |
आत्थ १ आहथुः २ तरृथ ३ म० |
बरवीमि १ ब्रूवःर मूमः ३ उ० ।
द्वितीयं र्पम्‌ ।

ब्रवीति १ ब्रूतः २ बवति ३ प्र० |

^ #

त्रवीषि १ रथः २ बूथ ३
वीमि १ बरवः २ बूमः ३
लिट्‌ । वचादेशः । अनिट्‌ ।
उवाच १ ऊचतुः २ ऊचुः ३
उवचिथ-उवक्थ १ ऊचुः २ ऊच ३
उवाच-उवच १ ऊचिव २ ऊचिम ३

टट्‌ । वचादेशः ।
वक्ता ए? वक्तारो २ वक्तारः ३

वक्तासि १ वक्ताथः२ वक्ता ३
वक्तासि १ वक्ताखः २ वक्तासः ३

ट्ट्‌ । वचादेश्चः |
वक्ष्यति १ वक्ष्यतः २ वक्ष्यति ३
वक्ष्यसि १ वक्ष्यथः २ वक्ष्यथ ३
वक्ष्यामि १ वक्ष्यावः २ वक्ष्यामः ३
लोट्‌ ।
्रवीतु-बूतात्‌ १ ब्रूतम्‌ र वुर्ेतु ३
बृहि-जरूतात्‌ १ ब्रूतम्‌ २ ब्रूत ३
त्रवाणि १ तरवा २ त्रवाम ३

॥। ल - ‹

अत्रवीत्‌ १
अत्रवीः १
अत्रवम्‌ १

्रूयात्‌ १
ब्रूयाः १
ब्रूयाम्‌ १

उच्यात्‌ १
उच्याः ९१
उच्यासम्‌ १

अवोचत्‌ १
अवोचः १
अवोचम्‌ १

अवक्ष्यत्‌ १
अवेक्ष्य १
अवक्ष्यम्‌ १

( १९)

ठङ्‌ः |
अब्रूताम्‌ २ अब्रुवन्‌ ३

अब्रूतम्‌ २ अब्रूत र
अब्रूव २ अत्रूम र
विधिलिङ्‌ ।

याताम्‌ २ ्रूयुः ३

ब्रूयातम्‌ २ बरूयात ३
ब्रूयाव २ नूयाम ३
आ्लीलिङ्‌ । वचादेशः ।

उच्यास्ताम्‌ २ उच्याघुःर
उच्व्यासम्‌ २ उच्यास्तरे
उच्या्ल २ उच्यासर
लुङः । वचादेशः ।
अवोचताम्‌ २ अवोचन्‌ ३
अवोचतम्‌ २ अवोचत ३
अवोचाव २ अवोचाम ३
दङ्‌ । वचादेशः ।
अवक्ष्यताम्‌ २ अवक्ष्यन्‌ २
अवक्ष्यतम्‌ २ अवक्ष्यत र
अवक्ष्याव २ अवक्ष्यामरे

( १९ )
अधात्मनेपदानि ।
खट्‌ ।
बुदाति २ त्ुवते ३
ब्रुवाये २ चरध्यै ३
नूवहे २ रमै ३
छिद्‌ । वचादेश्चः |
ऊचाते २ उचिरे ३
ऊचाथे २ ऊचिध्वे ३

ऊचिवहे २ ऊचिमहे ३
टद्‌ । वचादेशः ।

वक्तारो २ वक्तारः ३
वक्तासाथे २ वक्ताष्वे ३
वक्ताखहे २ वक्तासहे ३

खर्‌ । वचादेशः ।
वक्ष्येते २ वक्ष्यते ३
वक्ष्येथे २ वक्ष्यध्वे ३
दक्ष्यावहे २ वक्ष्यामहे ३
लोट्‌ ।
बचाताम्‌ ₹्‌ ब्ुवताम्‌ ३

॥ । [1

+ १९)

र्व १ बरुवाथाम्‌ २ ब्रध्वम्‌ २ म० |

जवे १ जवावंहे २ बरवामहै उ०।
लङ्‌ ।

अब्रूत १ अघ्ुवाताम्‌ २ अन्रुवत ३ भर०।

शत्रूथाः१ अत्ुवाथाम्‌ र अग्रूष्वस्‌ रे म० ।

अहरुवि १ अन्रुवहि २ अत्रूमहि ३२ उ०।

विधिलिङ्‌ ।
ब्रुवीत १ ्रुवीयाताम्‌ २ व्रुवीरन्‌ २ प° ।
बुवीथाः १ ब्रुवीयाथाम्‌ २ वब्ुवीध्वम्‌ २ मर ।
ुवीय १ ्रुवीवहि २ ब्रुवीमहि ३ उ०।

आश्चीकिङः । वचादेशः ।
वक्षीष्ट १ वक्षीयास्ताम्‌ २ वक्षीरन्‌३ भर°।
वक्षीष्ठाः १ वक्षीयाखाम्‌ २ वक्षीष्वम्‌ ३ म०।
वक्षीय १ वक्षीवहि र वक्षीमहि ३ उ०।
दडः । वचादेशः ।
अवोचत १ अवोचताम्‌ २ अवोचंत ३ प्र०।
अवोचथाः १ अवोचेथाम्‌ २ अवोचध्वम्‌ ३ म० ।
अवोचे १ अवोचावहि २ अवोचामहि ३३० ।

( १४ )

लङ्‌ । षचादेशः ।
अवक्ष्यत १ अवक्षयेताम्‌ २ अवक्ष्यतर२३ प०।
अवक्ष्यथाः १ अवक्ष्येथाम्‌ २ सवक्ष्यध्वम्‌ २ म० ।
अवक्ष्ये १ अवक्ष्यावहि २ अवक्ष्यामहि ३ उ० ।
५ दितीयगणीयो ल्दुग्विकरणोऽकमेकः
परस्मैपदवान्‌ सत्ताथकोऽसधातुः ।

खद्‌ ।
अस्ति १ सः २ सति३ पर०।
असि १ स्यः२ . खर म० ।
भसि १ खः २ समः ३ उ ।
लिट्‌-ट्‌-ख्टां बमूव-भविता-भविष्यति इत्यादीनि
मूवहूपाणि ।
लोर ।

अस्तु-सतात्‌ १ स्ताम्‌ २ सतु पर०।
एधि-सतात्‌ १ स्तम्‌ २ स३ म० ।

असानि १ असाव २ असाम ३ उ०।
लङ्‌ ।

आसीत्‌ १ आस्ताम्‌ २ आसन्‌ ३ भर |

आसीः १ आस्तम्‌ २ आस्त ३ मऽ ।

भासम्‌ १ आखर आसर उ ।

क ्
रकी नल 2 जनि 1 1 ता क ~ पि व

9,

विधिलिङ्‌ ।
स्यात्‌ १ स्याताम्‌ २ स्युः र पर ।
स्याः १ स्यातम्‌ २ स्यात ३ मऽ ।
स्याम्‌ १ स्याव २ स्याम ३ उ०।

आशीरटिद्-ङ्‌-लडां मूयात्‌-अमूत्‌-जभविष्यत्‌
इत्यादीनि मूवद्रूपाणि ।

३ तृतीयगणीयः ₹ल्दुविकरणः सकमेक उभय-
पदवान्‌ धारणपोषणाथेको भ्रजधातुः ।
अनिट्‌ ।
तत्न परस्मेपदानि ।
कट्‌ ।
विभति १ बिभृतः २ बिभ्रति ३ भर०।
बिभर्षि १ बिभृथः २ बिभृथ म०।
बिममिं १ बिभृवः २ विभृमः ३ उ०।

चिद्‌ ।
वभार १ बभ्रतुः २ बभ्रुः ३ प्र |
वभथं १ वञ्नथुः २ वन्न ३ म०।
वभार-गभर १ बभृव र अभूम ३ उ० |
बिभरांचकारेत्यादि बिभरांबमूवेत्यादि बिभरामासेत्यादि
च पूवेवत्‌ ।

भतो १
भतौसि १
भतीसि १

मरिष्यति १
भरिष्यसि १
भरिष्यामि १

( 8 )
मतीरौ २ मतौरः ३

मतीखः २

भतोखः २ ८.५५ ह
लृट्‌ । सेट्‌ । |

भरिष्यतः २ भरिष्यति ३

भरिष्यथः २
भरिष्यथ
भरिष्यावः २ भरिष्यामः ॥

लोट्‌ ।

बिभराणि १

अबिभः १
अबिभः १
अबिभरम्‌१

बिभृयात्‌ १
बिभृयाः १
बिभूयाम्‌ १

बिभराव २ बिभरामङ३
“कि |
म्‌ २ अबिभरूः ३
यः २ अबिभृत ३
भृव २ अबिभूम ३
विधििङ ।
0 २ बिभृयुः ३
५०००५ २ निभृयातर
थाव २ बिभृयाम रे

भरियात्‌ १
भरियाः १
भ्रियासम्‌ १

अभार्षीत्‌ १
अभार्षीः १
अभाषैम्‌ १

अभरिभ्यत्‌ १
अभरिष्यः १
अभरिष्यम्‌ १

बिभृते १
बिभृषे १
बिभ्रे १

बभे १

( १७ )

आश्ीरिंडः |
्रियास्ताम्‌ २ भियासुः ३
भ्रियास्तम्‌ २ भरियास्त ३
भ्रियाख २ भ्रियास ३
एङः ।
अभाष्टीम्‌ २ जभार्ुः ३
अभमष्टेम्‌ २ अभा ३
अभावं २ अभारप्म ३
ट्ङः।
अभरिप्यताम्‌ २ अभरिष्यन्‌ ३
अभरिप्यतम्‌ २ अभरिष्यत ३
अभरिप्याव २ अभरिप्यामरे
अथात्मनेपदानि ।
ठट्‌ |
चिभ्राते २ विभ्रते ३
विभ्राये २ बिभृष्वे ३
बिभूृवहे २ बिभृमहे ३
चिद्‌ ।
वभ्राते २ बभ्निरे ३

( च)
भूषे १ ब्रायेर बभू म।

बभ्रे बभृवहे २ बभृमहे ३ उऽ ।
विभरांचक्रे इत्यादि बिभरांबभूव इत्यादि-बिभरामास-इत्यादि
च पूवैवत्‌ ।
दद्‌ ।

भतां १ मतौरो २ भतोरः ३ प्र०।
भतौसे १ म्तासायथे २ मतौध्वे३ म०।
भतौहे १ भताखहे २ भतसहे ३ उ०।

टद्‌ ।
भरिष्यते १ भरिष्येते २ भरिष्यंतेरे प्र०।
भरिष्यसे १ भरिष्येये२ भरिष्यध्वे ३ म०।
भरिष्ये १ भरिष्यावहे २ भरिष्यामहे ३ ० ।
खर्‌ ।
बिभृताम्‌ १ बिभ्राताम्‌ २ बिभ्रताम्‌ ३ भ०।
बिभृष्व १ विभ्राथाम्‌ २ विभृध्वम्‌ ३ म०।
बिभरे १ बिमरावहै २ बिमरामहै ३ उ०।
लङः ।
अबिभृत १ भअबिन्नाताम्‌ २ ` अबिज्त ३ १० ।

=-= निति ५

१. व । रि ' क ् वि " ~ ऋ क

ण क ॐ ध ऋ = ना `

क का रि कि

अबिभृथाः १
अबिन्नि १

बिभ्रीत १
बिभ्रीथाः १
बिभ्रीय १

भुषीष्ट १
भृषीष्ठाः १
भृषीय १

अभृत १
अभृथाः १
अभूषि १

# 16

अबिभ्राथाम्‌ २ अबिभृष्वम्‌ २ म०।
अबिभृवहि २ अबिभमहि ३ उ०।

विधिलिङः ।
विभ्रीयाताम्‌ २ विभ्रीरन्‌ ३
विश्रीयाथाम्‌ २ बिभ्रीध्वम्‌ ३
विभ्रीवहि २ बिश्रीमहि ३
आ्ीलिंङः ।
भृषीयास्ताम्‌ २ भृषीरन्‌ ३
भृषीयाखाम्‌ २ भृषीदुम्‌ र
भृषीवहि २ भृषीमहि ३
दुङ्‌ ।
अभूषाताम्‌ २ अभ्रृषत र
अभूषाथाम्‌ २ अभूम्‌ ३
अभृष्वहि २ अभूष्महि ३
रख्डः ।

पठ ।
मण
उ |

प्रऽ |
मऽ ।
उ)

परऽ |
भऽ ।
उ० |

अभरिष्यत १ अभरिष्येताम्‌ २ अभरिष्यत ३ प्र०।
अभरिष्येथाः १ अमरिष्येथाम्‌ २ अभरिष्यष्वम्‌ २ म०।
अमरिष्ये १ अभरिष्यावहि २ अभरिष्यामहि ३३०।

( २०.)

७ चलतुथेगणीयः दयन्‌विकरणः सकमेक आ-
त्मनेपदी प्राणिप्रसवाथेकः पृङ्धातुः । वटुः ।
टद्‌ ।
सूयते १ सूयेते २ सूयंते ३ प्र० ।
सूयसे १ सूयेथे २ सूयध्वे ३ म०।
सूये १ सूयावहे २ सूयामहे३ उऽ।
रिद्‌ ।
सुषुवे १ सुषुवाते सुषुविरे ३ प्रर ।
सुषुविषे १ सुपुवाथे २ युषुविध्वे-सुषुविदे ३ेम० ।
सुषुवे १ सुपुविवहे २ सुषुविमहे ३ उ०।
खट्‌ ।
सविता } सवितारौ सवितार्‌ { कु

सोता (4 ` सोतारो सोतार

सवितासे सवितासाथे ९ _ सविताध्वे

सोतासे { सोतासाथे ( ` सोताध्वे { +.
सविताहं सविताखहे

सवितासहे
सोताहे सोताखहे { १

सातासमह्‌

भत { ९ ५ { ९ सो न { वि

# (

# नि विति
कीना

क = - नड कि

९११ 7

सविष्यसे सविष्येथे स विष्यध्वे

सोष्यसे { ९ सोध्येये { रसोष्यध्व ( प

सविष्ये सविष्यावहे } _ सविष्यामहे |

सोष्ये ॥ सोष्यावहे ( ९ सोष्यामहे { ५
लोट्‌ ।

सूयताम्‌ १ सूयेताम्‌ २ सूताम्‌ ३ प्रर)

सूयख १ सूयेथाम्‌ २ सूयध्वम्‌ ३ म०।

सूये १ सूयावहे २ सूयामहै ३ उ०।
लङः ।

अतुयत १ असूयेताम्‌ २ असूयत ३ पर९।

असूयथाः १ असूयेथाम्‌ २ असूयध्वम्‌ ३ म० ।

असूये १ असूयावहि २ असूयामहि ३ उ० ।

विधिलिङ्‌ ।

सूयेत १ सूयेयाताम्‌ २ सयेरन्‌ ३ प०।

सूयेथाः १ सूयेयाथाम्‌ २ सूयेध्वम्‌ ३ म०।

सूयेय १ सूयेवहि २ सूयेमहि ३ उ० ।

आश्चीरिङ ।

सविषीष्ट सविषीयास्ताम्‌ ? _ सविषीरन्‌ ४
सोषी | ९ सोषीयाखाम्‌ { * सोषीरन्‌ | ॥।

(कह )

सविषीष्ठा । ०१७५ स विषीध्वम्‌-दुम्‌ हां

सोषीष्ठाः | ` सोषीयाखाम्‌ | `सोषीढम्‌ ।

सविषीय ¢ , सविषीवहि सविषीमहि |

सोषीय ({ ‹ सोषीवहि सोषीमहि ( २३०
छङ ।

असविष्ट ] , असविषाताम्‌ ] _ असविषत

असोष्ट | ^ असोषाता्‌ | असोषरत | ३ कमं

असविष्टाः ॥ जसविषाथाम्‌ | ५ १६
असोष्ठाः | ` असोषाथाम्‌ | ` असोद़म्‌

असविषि / ? असविष्वरहि अपविष्महि | ३ उ० ।

असोषि असोष्वहि असोष्महि

| ङः |
असविष्यत { . असविष्येताम्‌ }] . अस विष्य॑त
अभोप्यत ^ असोष्येताम्‌ | \ असोष्य॑त | क

असविष्यथाः । असविष्येथाम्‌ | २ अ्षविष्यष्वम्‌ ष
असोष्यथाः ^| ` असोप्येथाम्‌ | *"असोष्यध्वम्‌

असविष्ये } , असविष्यावदहि } - असविष्यामहि |
असोप्ये / +असोप्यावदि | असोष्यामहि | भक

(२३)

। ८ पञ्चमगणीयः श्ुविकरणोऽकमेकः
| रात्तयथेकः राङ्धातुः अनिट्‌ ।
# तस्मात्कतेरि परस्मैपदं भवति ।
4. रद्‌ ।
१ शक्तोति १ रक्तुतः२ शक्तुवंति ३ १०।

राक्तोषि १ राक्रुथः २ र्थ २३ म०।

शक्रोमि १ श्रुवः २ शक्तुमः ३ उ० ।
चिद्‌ ।

शशाक १ कतुः २ रोकुः ३ भ०।

रोकिथ-शराक्थ १ दोकथुः२ रेक म०।

श्चाक-शशक १ रोकिव २ रोकिम ३ उ०।

* ट्‌ |

रक्ता १ रक्तारौ २ शक्तारः२ भ०।

रक्तासि १ रक्ताः २ चक्ताथर२ म०।

शक्तासि १ रक्ताखः२ शक्तासः३ उ०।
र्ट्‌ ।

राक्ष्यति १ शक्ष्यतः २ शक्ष्यति प्र०।

शक्ष्यसि १ रक्ष्यथः २ राक्ष्यथर३ मर।

राक्ष्यामि १ शक्ष्यावः २ शक्ष्यामः ३ उ०।

7 शका क" > न

( 3 :

लोट्‌ ।
शक्रोतु-चाक्तुतात्‌ १ शक्कृताम्‌ २ शक्तुवतु ३
राक्घुहि-शक्तुतात्‌ १ याक्तुतम्‌ २ राक्तुत ३
शक्रवानि १ राक्तवावे २ रीरक्तवाम ३
लङः ।
अराक्रोत्‌ १ अश्रुतम्‌ २ अशक्तुबन्‌ ३
अराक्तोः १ अशक्तम्‌ २ अशक्त ३
अशक्रवम्‌ १ अशक्तुव २ अराक्तुम र
विधिलिङ्‌ । |
शक्तुयात्‌ १ शक्तुयाताम्‌ २ श्क्तुयुः ३
राक्तुयाः १ शक्तुयातम्‌ २ शक्तुयात
राक्तुयाम्‌ १ चाक्तयाव २ शक्तुयाम ३
आशीलिंङ ।
शक्यात्‌ १ राक्यास्ताम्‌ २ शक्यायुः ३
राक्याः १ रक्यास्तम्‌ २ शक्यास्त ३
रक्यासम्‌ १ चक्याखर२ शक्यास ३
इङ ।
अञ्चकत्‌ १ अश्चकताम्‌ २ अश्चकन्‌ ३
अश्चकः १ अश्चकतम्‌ २ अश्चकत ३
अश्चकम्‌ १ अखकाव २ अद्यकाम ३

प्र |
मछ |
उ० |

प्र ।
मऽ |
उ७ |

परऽ |
मऽ |
उ० |

भ्रऽ |
मऽ |
उ०।

परऽ |
मऽ ।
उ० |

( २५ )

ङ |
अरक्ष्यत्‌ १ अशक्ष्यताम्‌ २ अशक्ष्यन्‌ ३ प्र०।
अशक्ष्यः १ अञक्ष्यतम्‌ २ अशक्यत ३ म० ।
अशक्यम्‌ १ अरोक्ष्यावे २ अराक्ष्याम ३ उ०।

९ षष्ठगणीयः ₹राविकरणोऽकमेकः प्राण-
व्यागाथकः मृड्धातुः । अनिट्‌ ।
तसात्‌

रट्‌-रोट्‌-लङ्‌-खिङ्‌-लङ्षु-आत्मनेपदं मधति ।
लिद्‌-दट्‌-ख्ट-ख्पु तु परसेपदम्‌ ।

लट्‌ ।
भ्रियते १ प्रियेते २ प्रियते प्र°।
प्रियसे १. प्रियेथे २ त्रियध्वे ३ म०।

भिये १ भ्रियावहे २ भयामहे उ०।
दिद ।

ममार्‌ १ मभ्रतुः २ मघ्रुः ३ परर ।

ममथे १ मज्नथुः २ मन्न २ म० |

ममार-ममर १ मच्रिव र मभ्रिम ३ उ० ।
दुद्‌ ।

मतां १ मतारो२ मर्तारः३ भ०।

मतीसि १
मतोसि १

मरिष्यति १
मरिष्यति १
मरिष्यामि १

प्रियताम्‌ १
भ्रियख १
भ्रिये १

भअभ्रियत १
अभ्रियथाः १
अग्रिये १
भ्रियेत १
भ्रियेथाः १
भ्रियेय १

ध्षीष्ट १

( २६ )
मर्ताथः २ मतांख ३
मर्ताखः २ मतांखसः ३
ट्ट ।
मरिष्यतः २ मरिष्यति ३
मरिष्यथः २ मरिष्यथ र
मरिष्यावः २ मरिष्यामः३
लोट्‌ | |
भ्रियेताम्‌ २ भ्रियताम्‌ ३
भ्रियेथाम्‌ २ भरियध्वम्‌ ३
त्रियावहे २ भ्रियामहै ३
कङ्‌ ।
अभ्रियेताम्‌ २ अभ्रियंत ३

मऽ।
उ6।

प्रऽ।
मऽ |
उ०।
परऽ |
म°।

उ ।

परऽ ।

अभ्रियेथाम्‌ २ अम्रियध्वम्‌ २म०।
अग्रियावहि २ अभ्रियामदहि २३३०।

विधिकिङः ।
प्रियेयाताम्‌ २ भरियेरन्‌ ३
त्रियेयाथाम्‌ २ भ्रियेध्वम्‌ ३
प्रियेवहि २ भ्रियेमहि ३
आल्नीकिंङः ।
मृषीयास्ताम्‌ २ मृषीरन्‌ ३

प्रर ।
मऽ ।
उ० |

प्रर ।

ॐ = क # म

व र र च्छन्‌

( २७ )

मृषीष्ठाः १ पृषीयाखाम्‌ २ पृषीदृम्‌ ६ म०।
मृषीय १ मृषीवहि २ मृषीमहि ३ उ० ।
ङ ।
अमृत १ अगृषाताम्‌ २ अभरृषतर३े प्र०।
अण्रथाः १ असषाथाम्‌ २ अमृदम्‌ ३. म०।
अमूषि १ अमृष्वहि २ अमृष्महि ३* उ० |
क
अमरिष्यत्‌ १ ` अमरिष्यताम्‌ २ अमरिष्यन्‌ ३ प्र० ।
अमरिष्यः १ अमरिष्यतम्‌ २ अमरिष्यत ३म०।
अमरिष्यम्‌ १ भमरिष्याव २ अमरिष्याम ३उ०।
१० सस्षमगणीयः श्रम्‌विकरणः सकमकः पर-
स्मेपद्वान्‌ संचूणेनाथकः पिष्ड्घातुः। अनिट्‌ ।

पिनष्टि १ पिष्टः २ पषति ३ १९।
पिनक्षि १ पिष्ठः २ पिष्ठ ३ म० ।
पिनम्मि १ पिष्वः २ पिष्मः२ उ०।

पिपेष १ पिपिषतुः २ पिपिषुः ३ भ्र०।
पिपेषिथ १ पिपिषथुः २ पिपिषि३ मऽ ।
परिष १ पिषिषिविर पिपिषिम ३ उ०।

पेष्टा १
पेष्टासि १
पेष्टासि १

पक्ष्यति १
पश्यसि १
पेक्यामि १

पिनष्ट-्पिष्टात्‌ १.
पिण्डि-पिष्टात्‌ १
पिनषाणि १

अपिनेट्‌ १
अपिनर्‌ १
अपिनषम्‌ १

पिष्यात्‌ १
पिष्याः १
ष्याम्‌ १

( २ ।

पे शर ॑
्टारो२ पेष्टा
रः
क :२ पेष्टाख ॥
खः २ पष्टासः ३
पेक्ष्यत प
;२ पष्य
ष्यति ३
०४०४ : २ पेकष्यथ ३
श्यावः २ पेकष्यामः ३
पिष्ट ५५
म्‌ र पिषं
| 5।
न -५ क. ॥
षाव २ पिनषाम ३
ब दः ।
अर्पिष्टाम्‌ २ अपिषन्‌ ३
अर्पिष्टम्‌ २ अ्पिंष्टरे
अर्पिष्व २ अर्पिष्म ३
विधिलिङ्‌ |
पिष्याताम्‌ २ र्पिष्युः३
पिप्यातम्‌ २ रपिंप्यात ३
पिष्याव २ रपिप्याम ३

` 3 ति

( २९ )

आश्चीर्लिङ्‌ ।
पिष्यात्‌ १ पिष्यास्ताम्‌ २ पिष्यासुः ३ प्र०।
पिष्याः १ पिष्यासम्‌ २ पिष्यास्त ३ म०
पिप्यासम्‌ १ पिष्याख २ पिष्यास ३ उ०।
छड ।
अपिषत्‌ १ अपिषताम्‌ २ अपिषन्‌ ३ प्र०।
जपिषः १ भपिषतम्‌ २ अपिषत ३ म०।
अपिषम्‌ १ अपिषाव २ अपिषाम ३ उ० |

लड्‌ ।

अपे्ष्यत्‌ १ अयेक्ष्यताम्‌ २ अपेक्ष्यन्‌ २ पर०.।

अपेक्ष्य: १ अपेक्ष्यतम्‌ २ अपेक्ष्यत ३ म०।
अपक्ष्यम्‌ १ अपेकष्याव २ अपेक्ष्याम २ उ०।
९१ अष्टमगणीय उविकरणः सकर्मक उभय-
पद्वान्‌ करणाथंकः कूजधातुः । अनिट्‌ ।
तत्र परसेपदम्‌ ।
लट्‌ ।
करोति १ कुरुतः २ कुवेति ३ प्र ।
करोषि १ कुरुथः २ कुरुथ ३ म० |
करोमि १ कुर्वः २ कुर्मः ३ उ०।

चकार १ चक्रतु +.
चकर्थ # |
ग चक्रथुः २ बह
₹२ १ चक््वर कनः
चक्रम ३
दद्‌ ।

कतो १
०4 कर्तारो २
= < कतोसखः २ + ॥
कतीखः २ ४५८
भि १ करिष्यत्‌ भः ॥
४५ तः २
भ ५ करिष्यथः २ ऊ ।
करिष्यावः २ ९ ३ ॥
रेष्यामः
करोतु-कुरूतात्‌ ५ |
४ १ कुरुताम्‌ २ कुबैतु
करवाणि १ भमर स ५
करवाव २ करवाम |
अकरोत्‌ १ क +
5 अकुरुताम्‌ २ अकुर्वन्‌
अकरवम्‌ » २ ४ ५९
| अकुर्वं २ न ¦
र

कुयात्‌ १
कुयो 0
कुयाम्‌ १

क्रियात्‌ १ .
क्रियाः १
क्रियासम्‌ १

अकार्षीत्‌ १
अकार्षीः १

` अकापिम्‌ १

अकरिष्यत्‌ १
अकरिष्यः १
अकरिष्यम्‌ १

कुरुते १

(८२१९६)
विधिलिङ्‌ ।
कुर्याताम्‌ २ कुथः २ ्०।
कुयोतम्‌ २ ¦ कुयौत३ म०।
४ £
कुयाव २ कुयाम ३ उ०।
आज्ञीलिंडः ।
क्रियासताम्‌ २ कियासुः ३ ५५)
वि याम्तम्‌ २ क्रियाम ३ >|
क्रियास्र र क्रियास्ः ३ < ।
खड्‌ ।
अकाष्म्‌ २ अक्राषृः ३ प्०।
अकाष्टम्‌ र सक्ष २ म०।
अकराप्व र्‌ अकाप्म ३ उ०।
लङः ।

अकरिप्यताम्‌ २ अकरिप्यन्‌ २ प्र०।

अक्ररिष्यतम्‌ २ अकरिष्यत ३ म°।

अकरिष्याव २ अकरिष्याम३ उ०।

अथार्मनेपदानि ।
दू | पु
वात ९ {यत्तं ३ प्रऽ |:

( ३२ )
कुरूषे १ कुवौथे २ कुर्वे ३ भम० |
कुर्वे १ कुर्वहे २ कुर्महे ३ उ० ।
खिट्‌ ।
चक्रे १ चक्राते २ चक्रिरे प्र०।
चङ्कृषे १ चक्राथे २ चङे ३२ म०।
चक्रे १ चज्वहे २ चकृमहे २ उ० ।
इट्‌ ।
कर्ता १ कर्तारो २ कतीरः ३ प्र०।

कतासे १ कतीसाये २ कताध्वे २ म०।
कतोहे १ कतौखहे र कतांखहे ३ उ० ।
| ट््ट्‌ ।
करिष्यते १ करिष्येते करिष्यते ३ प्र०।
करिष्यसे १ करिष्येथे २ करिष्यध्वे ३ म०।
करिष्ये १ करिष्यावहे २ करिष्यामहे ३ ड०।
लोट्‌ ।
कुरुताम्‌ १ कुबोताम्‌ २ कुर्वताम्‌ ३ प्र०।
कुरुष्व १ कुबीथाम्‌ २ कुरुध्वम्‌ ३ म |
करवै १ करवावहे २ करवामहे ३ उ० ।

अकुरूत १
अकुर्थाः १
अकुवि १

कुर्वीत १
कुर्वीथा श.
कुर्वीय १

कृषीष्ट १
कृषीष्ठाः १
कृषीय १

अक्रत १
अङथा १
अङ्ृषि १

( ३२ )

कङ्‌ ।
अकुर्वाताम्‌ २ अकुर्वत ३ प०।
अकुवाथाम्‌ २ अकुरुध्वम्‌ ३ म०।
अकुवेहि २ अकुर्महि ३ उ०।
विधिलिङ्‌ ।
कुर्वीयाताम्‌ २ कुर्वीरन्‌ ३ प्र०।
ुर्वीयाथाम्‌ २ कुर्वीध्वम्‌ ३ म०।
कुर्वीवहि २ कुर्वीमहि ३ उ०।
आक्षीरिंडः ।
कृषीयासताम्‌ २ कृषीरन्‌ ३ प०।
कृषीयाखाम्‌ २ कृषीदूम्‌ ३ म०।
कृषीवहि २ कृषीमहि ३ उ० ।
दुङ्‌ ।
अङ्ृषाताम्‌ २ अङ्ृषत ३ प्र० |
अङ्कृषाथाम्‌ २ अङ़ृदृम्‌ ३ म०।
अङ्कृष्वहि २ अङ्कृष्महि ३ उ०।

लङ्‌ ।

अकरिष्यत १ अकरिष्येताम्‌ २ अकरिष्य॑त र प्र ।

( २३४ )

अकरिष्यथाः १ अकरिष्येथाम्‌ २ अकरिष्यध्वम्‌ ३ म०।
अकरिष्ये १ अकरिष्यावहि २ अकरिष्यामहि ३ उ०।
९२ नवमगणीयः ्ाविकरणः सक्र्सकः
परस्मपदवान्‌ स्तेयार्थको खुष्धातुः । सेदः
लट |
मुष्णाति १ मुष्णीतः २ सुष्णति ३ प्र०।
मुष्णासि १ मुष्णीथः २ मुष्णी २ मर।
मुष्णामि १ मुष्णीवः २ मुष्णीमः २३ उ०।
रिद्‌ ।
सुमोष १ मुमुषतुः २ सुसुश्ुः २ पर।
सुमोषिथि १ मुमुषथुः २ मुमुष ३ म०९।
सुमोष १ मुमुषिव २ मुमुषिम २ उ०।

कि
मोषिता १ माषिनरा २ मोषितारः ३ प्र० |

मोषितासि १ मोषिता्ः र मोषिताख ३ म०।
माषितामि १ मोरिताखः २ मोषितासः; ३ उ०।

मपिप्यति १ मोषिप्यतः २ मोिप्यति ३ १०।

( २३५ )

मोषिष्यसि १ मोषिष्यथः २. मोषिष्यथर३ मर।
मोषिष्यामि १ मोषिष्यावः २ मोषिष्यामः २ उ०।
रट्‌ ।
मुष्णातु-सुष्णीतात्‌ १ सुष्णीताम्‌ २ सुष्णवु ३ पर।
मुषाण-मुष्णीतात्‌ १ यष्णीतम्‌ २ मुष्णीत २ म°।
मुष्णानि १ ` सुष्णव २. मुष्णाम ३ उ०।
अमुष्णात्‌ १ अमुष्णीताम्‌ २ अमुष्णन्‌ ३ प्र०।
अमुष्णाः १ समुष्णीतम्‌ २ अमुष्णीत ३ म०।
अमुष्णाम्‌ १ अमुष्णीव र अमुष्णीम २ उ० |
विधिलिङ्‌ । &
मुष्णीयात्‌ १ सुष्णीयाताम्‌ २ सुष्णीयुः३ प्र०।
मुष्णीमः १ -सुष्णीयातम्‌ २. सुष्णीयात ३ म० |
मुष्णीयाम्‌ १ सुष्णीयाव २ मुप्णीयाम ३ उ० |

आश्ीरिंङः ।
सुप्यात्‌ १ मुष्याक्ताम्‌ २ मुष्याघुः३ १० ।
मुष्याः १ मुष्यासतम्‌ २ मुष्यास्त ३ म०।
मुष्यासम्‌ १ सुष्याख र मुष्यास ३ उ०।

दडः ।
अमोषीत्‌ १ अमोषिष्टाम्‌ २ अमोषिषुः३ भर०।

( ३६ )

भमोषीः १ अमोषिष्टम्‌ २ अमोषिष्ट३ म०।
अमोषिषम्‌ १ अमोषिष्व २ अमोषिष्म ३ उ०।
लङः ।
भमोषिष्यत्‌ १ अमोषिष्यताम्‌ २ अमोषिष्यन्‌ ३ प्र० ।
अमोषिष्यः १ अमोषिष्यतम्‌ २ अमोषिष्यत ३ मऽ |
भमोषिष्यम्‌ १ अमोषिष्याव २ अमोषिष्याम ३ उ० ।
१३ भवतेणिच प्रयोजनायाम्‌ ।
तन्न परस्मैपदानि ।
खट्‌ ।
भावयति १ भावयतः २ भावयन्ति २३ प्रर।
भावयसि १ भावयथः र भावयथ ३ मऽ ।
भावयामि १ भावयावः र भावयामः ३ उ०।
टिट्‌।
मावयांचकारेत्यादि भावयाबभूवेत्यादि भावयथामासै-
त्यादि च पूर्वैवत्‌ ।
दुट्‌ ।
भावयिता १ भावयितारो२े मावयितारः३ प्रज ।
माबयिताति १ भावयिताख २ भावयितख ३ म०।
भावयितास्ि १ भव्रयिताक्लः२े भावयितासः ३ उ०।

( ३७ )

दृट्‌ ।
भावयिष्यति १ भावयिष्यतः २ भावयिष्यति ३ प्र०।
भावयिष्यसि १ भावयिष्यथः २ भावयिष्यथ ३ म०।
भावयिष्यामि १ मावयिष्यावः २ भावविष्यामः२ उ० ।

लोट्‌ |
भावयतु-भावयतात्‌ १ भावयताम्‌ २ भावयन्तु ३ प्र ।
भावय-भावयतात्‌ १ भावयतम्‌ २ भावयत ३ म० |
भावयानि १ भावयाव २ भावयाम ३ उ०।

लङ्‌ |
अभावयत्‌ १ अभावयताम्‌ २ अभवयन्‌ ३ प्रऽ।

सभावयः ९ अभावयतम्‌ २ अमावयत ३ म०।
सभावयम्‌ { अभावयव २ अभावयाम ३ उ०।

विधिलिङ्‌ ।
मावयेत्‌ १ मावयेताम्‌ २. मावयेयुः ३ परर ।
भावये: १ भावयेतम्‌ २. भावयेत ३ भ०।
भादयेयम्‌ १ भावयेव २ भावयेम ३ उ ।

आच्चीलिङ ।

भव्याद्‌ १ भवव्याक्ञाम्‌ २ भव्यिद्धुः३ १०।

( ७2८ })

भाव्याः १ भाव्यास्तम्‌ २ भाव्यास्त २ म०।
भाव्यासम्‌ १ भाव्या भाव्यासर२े उ०।
दुङ ।
अबीभवत्‌ १ अबीभवताम्‌ २ अबीभवन्‌ २३ प्र०।
अबीभवः १ अबीमवतम्‌ २ अबीमवत २ म०।
अबीभवम्‌ १ अबीभव्राव २ अबीभवाम २३ उ०।
खडः । ।
अभावयिष्यत्‌ १ अभावयिष्यताम्‌ २ अभावयिष्यन्‌३भ०।
अभावेयिष्यः १ अभविष्यतम्‌ २ अभावयिष्यतरेम०।
अभव्रयिष्यस्‌ १ अभावयिष्यावं २ जभावयिष्यामरेउ०।

अथात्मनेपदानि ।
ठखट्‌ ।
भावयते १ भावयेते २ भावयते ३ प्र०।
भावयसे १ भावयेये २ भावयध्वे ३ म०।
भावये १ भावयावहे २ भावयामहे ३ उ०।
टिट्‌ |

भावयां चक्रे १ भावयांचक्राते २ भावयांचक्िरे ३१्र० |

भावयांचक्ेषे १ भावयां चक्राथे २ भावयांचङृद ३ म० ।

भावयांचक्रे १ भावयांचक्ृवहे २ भावयां चङ्कमहे ३३० ।
एवं मावयांबभूेत्यादि भावयामासेत्यादि ।

भावयिता १
भावयितासे १
भावयिताहे १

भावयिष्यते १
भावयिष्यसे १
भावयिष्ये १

भवयताम्‌ १
भावयख १
भावये १

अभावयत १
अभावयथाः १
अभावये १

भावयेत १
भावयेथाः १
भावयेय १

भावयितारौ २
भावयितासाथे २
भावयिताखहे २.

ट्ट ।
भावयिष्येते २
भावयिष्येथे २.
भावयिष्यावहे २.

लोट्‌ ।
भावयेताम्‌ २.
भावयेथाम्‌ २
भावयावहे २

प; 9 प

अमावयेताम्‌ २
जभावयेथाम्‌ २
अभावयावहि २

विधििङः
भावयेयाताम्‌ २
भावयेयाथाम्‌ २
भावेयेवहि २

भावयितारः ३
भावयिताध्वे २३.
भावयितासहे ३

भावयिष्यंते ३
भावयिष्यष्वे ३

भावयिष्यामहे ३

भावयताम्‌ ३
भावयष्वम्‌ ३.
भावयामहे ३

अमावयंत ९
अभावयध्वम्‌ ३.
अभावयामहि ३.
|

भावयेरन्‌ ३
भावयेध्वम्‌ ३ `
भावयेमहि ३

म्र |
मऽ |
उ० |

परऽ |
मर |
उ०।

७ ।

मऽ |

उ० |

प्र५ |
मऽ
उ७।

भऽ |
मऽ |
उ०।

( ४० )

आश्चीरिंङ ।
मावयिषीष्ट १ भावयिषीयास्ताम्‌ २ भावयिषीरन्‌ ३ प्र० ।
भावयिषीष्ठाः १ मावयिषीयाखाम्‌ २ भावयिषीष्वम्‌रे म० ।
भावयिषीय १ भावयिषीवहि २ भावयिषीमहिर उ० ।
दङ्‌ ।
अबीमवत १ अबीभवेताम्‌ २ अबीभर्वत ३ ध० ।
अबीभवथाः १ अनीमवेथाम्‌ २ अबीभवध्वम्‌ २म०।
भबीमवे १ अबीभवावहि २ अबीमवामहि ३३उ०।
ङ ।
अभावयिष्यत १ अभावयिष्येताम्‌२ अभावयिर््यत २ प्र०।
अमावयिष्यथाः १अभावविष्येथाम्‌२ अभावयिष्यध्वम्‌ २ म.
अभावयिष्ये १ अमावयिष्यावहिर अभावयिष्यामहि ३ उ.
१४ भवतेः सन्‌ । इच्छायाम्‌ । रट्‌ ।
बु मृषति १ बुभूषतः २ बुभूषति ३ १० ।
बुमूषति १ बुभूषथः २ बुमूषथ ३ म०।
बुभूषामि १ बुभूषावः २ बुमूषामः ३ उ० ।

।
बुमूषांचकारेत्यादि बुमूषांबमवेत्यादि. बमूषामासेत्यादि
च पूर्ववत्‌ ।

80

र्ट्‌ |
बुभूषिता १ बुभूषितारो २ बुभूषितारः२ प्रर।
बुभूषितासि १ बुभूषितखः २ बुभूषता ३ म०।
बुभूषितासि १ बुभूषिताखः २ बुभूषितासः ३ उ०।

दृट्‌ ।
बुभूषिष्यति १ बुभूषिष्यतः २ बुमूषिष्वंति ३ भ०।
बुभूषिष्यसि १ बुमूषिष्यथः २ बुभूषिष्यथ ३ म०।
बुभूषिष्यामि १ बुमूषिष्यावः २ बुमूषिष्यामः ३ उ०।
ट्‌ |
वुभूषतु-बुभूषतात्‌ १ बुमूषताम्‌ २ बुभूर्षतु ३ प्र०।
बुभूष-बुभूषतात्‌ १ बुभूषतम्‌ २ बुभूषते म०।
बुभूषाणि १ बुभूषाव २ बुभूषाम २ उ०।
ठङः ।
अनुनूष्त्‌ १ अवुभूषताम्‌ २ अवुभूषन्‌ ३ १० ।
अबुधूषः १ अबुभूषतम्‌ २ अबुभूषत ३ म०।
अबुभूषम्‌ १ अबुभूषाव २ अबुमूषाम ३ उ०।
विधिलिङ्‌ ।
बुमूषेत १ बुभूषेताम्‌ २ बुम्षेयुः३ १०।

( ४२ )

ुमूषेः १ बुमूषेतम्‌ २ बुमूषेत ३ म०।
बुमूषेयम्‌ १ बुमूषेव २ बुभूषेम ३ उ० |
आशीलिंङ ।
बुभूष्यात्‌ १ बुभूष्यास्ताम्‌ २ बुमूष्यासुः२३ भर०।
बुभूष्याः १ बुमूष्यास्तम्‌ २ बुभूष्याक्त २ म० |
बुभूष्यासम्‌ १ बुभूष्याख २ बुभूष्यास २ उ०।
| खड ।
अबुभूषीत्‌ १ अबुमूषिष्टाम्‌ २ अबुभूषिषुः ३ प्र० ।
अबुभूषीः १ अबुभूषिष्टम्‌ २ अबुमूषिष्टर म
अवुमूषिषम्‌ १ अबुभूषिष्व २ अबुभूषिष्म ३ उ०
५
अबुमूषिष्यत्‌ १ अबुमूषिष्यताम्‌ २ अबुभूषिष्यन्‌ ३ प्र० ।
अबुमूषिष्यः १ अबुमूषिष्यतम्‌ २ अबुमूषिष्यत ३ म० ।
अवुमूषिष्यम्‌ १ अबुमूषिष्याव २ अबुमूषिष्याम ३ उ० ।

१५ मवतेथेङ । पौनःपुन्ये । लब्‌ ।
बोभूयते १ बोभूयेते२ बोमू्यते२ प्र०।
बोमूयसे १ बोभूयेथे२ बोमूयष्वे३ म०।
बोमूये १ बभूयावहे २ बोभूयामहे ३ उ०।

क्क कन =

+

7 1 1 कन्न कि निग

५ १३ )

दर्‌ ।
बोभृयांचक्रे इत्यादि बओमृधावमृवेत्यादि भूयामाते
त्थादि वं ॥र्ववः। |
लद्‌ ।
बोभूयिता १ बोमूयितारौ २ बोभूयितारः ३ प्रज ।
बोभूयितासे १ बोभूयितासाये २ बोमूयिताध्वे ३ म० |
नोभूयिताहे १ बोभूयिताखहे २ बोभूयितासटे २ उ० ।
रद्‌ ।
बोभूयिष्यते १ बोभूविप्येते २ वोमूविरष्यते ३२ भर ।
बोभूयिप्यसे १ वोभूयिप्येधे २ बोभूयिष्य्व ३ म०।
बोभूयिप्ये १ बोमूयिष्यावहे २ वोभूिष्यामहे ३ उ० ।
लोट्‌ ।
योभूयताम्‌ १ बोभूयेताम्‌ २ बोभूयंताम्‌ ३ भर० 1
बोमूयख १ बोभूयेथाम्‌ २ बोभूयध्वम्‌ ३ म० |
बोगूये १ बोभूयावहै २ बोभूयामरै ३ उ० |
लङ ।
भबोभूयत १ अबोनूयेताम्‌ २ अवोभृयंत ३ प्र०।
अनोमूयथाः १ अबोभूयेभाम्‌ २ अवो पृयध्वम्‌ ३ म० |
अबोमूये १ अबोमूजावहि २ अयोमूयामहि ३ ३० ।

^

विधिलिङ्‌ ।
बोभूयेत १ बोमूयेयाताम्‌ २ बोभूयेरन्‌ ३ प्र०।
बोमूयेथाः १ बोभूयेयाथाम्‌ २ बोभूयेध्वम्‌ ३ म० ।
बोभूयेय १ बमूयेवहि २ बोभूयेमहि ३ उ० ।
आश्ची्जिङ ।
बोभूयिषीष्ट १ बोमूयिषीयासताम्‌ २ बोमूयिषीरन्‌ ३ भ्र०।
बोमूयिषीष्ठाः१ बोमूयिषीयासाम्‌ २ गोमूयिषीष्वम्‌ -दुम्‌ ३
बओभूयिषीय १ बीभूयिषीवहि २ बोमूविषीमहिरे उ० ।
लुङः ।
अबोभूयिष्ट १ अबोभूयिषाताम्‌ २ अबोभूयिषत ३ प ।
अबोमूयिष्ठाः १ अबोमूयिषाथाम्‌ २ अबोमूयिषध्वम्‌-दुम्‌ र
अबोभूयिष्ये १ अबोभूयिष्वहि २ अबोभूयिप्महि ३३० ।
र्ङः |
अबोमूयिष्यत १ अवबोमूयिप्येताम्‌२ अबोभूयिप्यंत ३ प्र° ।
अबोमूयिष्यथाः १अबोभूयिप्येधाम्‌२ अबोभूविष्यध्वस्‌२े म°
अबोभूयिष्ये १ अवोमूयिप्यावहि २अबोभूविष्यामहि ३३०।
२दे भवते ङल्टुक । भ्रशार्भे । लट्‌ ।
बोभवीति-बोमोति १ बोभूतः २ बोभुवति३ १०।

( ४५ )

बोभवीषि-बोमोषि १ बोभूथः२ बोमूथ रे म०।
बोभवीमि-बोभोमि १ बोभूवः२ बोभूमः ३ उ० |
किद्‌ ।
बोभवांचकारेत्यादि बोभवांबभूवेत्यादि बोभवामासेत्यादि
च पूववत्‌ ।
ठ्ट्‌ ।
बोभविता १ बोभवितारोर२ बोभवितारः ३ १५०।
बोभवितासि १ बोभविताखथः २ बोभविताथ ३ म०।
बोभवितासि १ बोभविताखः २ बोभवितासः ३ उ० ।
दद्‌ ।
बोभविष्यति १ बोभविष्यतः २ बोभविष्य॑ति ३१० ।
बोभविष्यसि १ बोभविष्यथः २ बोभविष्यथ ३ म०।
बोभविष्यामि १ बोभविष्यावः २ बोमविष्यामः२ उ० ।

लोट्‌ ।
बोभवीतु-बोभोतु-बोभूतात्‌ १बोमूताम्‌ २ बोभुवतु ३ प्र० ।
बीभूहि-बोभूतात्‌ १ बोभूतम्‌ २ बोभूत ३ म०।
बोभवानि १ बोभवाव २ बोभवाम ३ उ०।

लङः ।
अबोभवीत्‌-अबोभोत्‌ १ अबोभूताम्‌ २ भबोभवुः३ प्र०।

( ९६ )

अषोमवीः-अबोभोः १ अबीभूतम्‌ र्‌ अवोभूत २३म्‌०।

अबोभवम्‌ १ अथोभूषं २ अबोमृम ३३० ।
विधिरिङ्‌ |

बोभूयात्‌ १ बोभूयाताम्‌ २ बोभूयुः ३ प्रऽ।

बोमूयाः १ बोभूश्रातम्‌ २ बोभूयात ३ म०।

योमूयाम्‌ १ तोमृयाव २.. बीभूयाभ ३ उ०।
आश्चीलिंङः ।

बोभूयात्‌ १ बोभूयासम्‌ २ बोभूयासुः ३ प्र० |

नोभूयाः १ वीभूयास्तम्‌ २ बोभूयास्त ३ म०।

बोमूयासम्‌ १ बीभूयलख् २ बोभूयास ३ उ०।

ङ ।
अवोभवीत्‌-अबोमोत्‌ १ अबोभूताम्‌ २ अबोभूवुः प्र०।
अवो मूवीः-अयीभोः १ ` अवोभूतम्‌ २ अबोमूत३ म० ।
सथोभूवम्‌ १ अबोभूव २ अबोभूम३ उ०।
ङ्‌ ।
अवो्मविष्यत्‌ १ अवोभविष्यतास्‌ २ अबोमविष्यन्‌३५०।
अबोभविप्यः १ अबोभविष्यतम्‌ २ अबोभविप्यत३म०।
अवाभविप्यम्‌ १ अोमविप्यव २ अवोभविष्याम३उ०।

व त न ।

( ४७ )

अथाकमेकाद्धालो भीवे लडादयो लिख्यते ।
तत्र प्रथमपुङषस्येकवचनमेवं भवति ।
१७ सत्ताथेको भूधातुः।
रुट्‌- मूयते १। खिद्‌ -बमूवे १ टट मानिता-मविता ।
खृद्‌-भाविष्यते-मबिष्यते । लोर -मूयताम्‌ । लङ्-अभू-
यत । विधिलिङ्‌ मूयेत । आश्ीरिंङ्‌-माविषीष्ट-मवि-
षीष्ट । लड्‌-जभावि । टङ्-अमाविष्यत -अभविष्यत
१८ प्राणधारणाथेको जीवधातुः ।

रटू-जीव्यते । छिदर्‌-जिजीवे । ठ॒द्‌-जीविता । छट्‌-
जीविष्यते । लोट्‌-जीव्यताम्‌ । लङ्-अजीव्यत । विधि-
ठिङ्‌-जीगयेत । आशीलिंङ्-जीविषीष्ट । टुङ्-अ-
जीवि । ख्ङ्-अजी विष्यत ।

अथ सकमेकाद्धातोः कभमैणि लडादृयः ।

१९ तत्रादौ घारणपोषणार्भको श्जधालुः ।

भ्रियते १ भ्रियते २ भियंते३ १०।
भ्रियसे १ भ्रियेये २ भ्रियध्वे ३ म० |
भ्निये १ भ्रियावह्‌ २ भनियामहे ३ उ०।

बभ्रे १

बभृषे १

बन्ने १
भता १

भतीसे १
मतोहे १

भारिता १
भारितासे १
मारिता १

भरिष्यते १
भरिष्यसे १
भरिष्ये १

भारिष्यते १
भारिष्यसे १
मारिष्य १

( ४८ )

रट्‌ ।
बभ्राते २ बभरिरे ३
बभ्रये २ वमद
बभृवहे २ बभृमहे ३
ठर
मतौरौ २ भतारः३
भतीसाये २ मतौध्वे ३
मतीषहे २ भतासहे ३
द्वितीयं खूपम्‌ ।
भारितरै २ भारितारः

मारितासथे २ मारितध्वे ३
मारिताष्ठहे २ भरितासदे ३
ए्ट्‌ ।
भरिष्येते २ भरिष्यते ३
भरिष्येये २ भरिष्यध्वे ३
भरिष्यावहे २ भरिष्यामहे ३
द्वितीय रूपम्‌ ।
भारिष्यिते २ भारिष्यते
भार्ष्यिथे २ भारिष्यध्वे ३

प्र९ |
म० |
उ०)

प्र |
म०।
उ० |

प्र९ |
म°।
उ6 ।

प्रऽ।
म्‌®।
उ०।

प्रऽ।
म्‌०।

भारष्यावदहे २ भारिष्यामहे ३ उ०।

न कनै

„की ~क = र्षा

व , क वा

( ४९ )

जनियताम्‌ १ भ्रियेताम्‌ २ त्रियंताम्‌ ३ प्र० |

भ्रियख १ भियेथाम्‌*२ भ्रियध्वम्‌ ३२ म०।

भिये १ भनियावहे २ भयामहे उ०।
| ठङ्‌ |

भभ्नियत १ अश्रियेताम्‌ २ अभ्रियंत , (१.

अश्नियथाः १ अभ्रियेथाम्‌ २ अभनियध्वम्‌ ३ म० |

अश्रिये १ अभ्रियावहि २ अश्रियामहि ३ उ० |

विधििङः।

` भ्रियेत १ भ्रियेयाताम्‌ २ त्नियेरन्‌ ३. प्र०।

भ्नियेथाः १ भरियेयाथाम्‌ २ ्रियेध्वम्‌ २ म० |
भ्रियेय १ भियेवहि २ भ्रियेमहि ३ उ०।
आशीर्लिङ्‌ ।

मृषीष्ट १ भूषीयासाम्‌ २ भूषीरन्‌ ३ प
भृषीष्ठाः १ सषीयाखाम्‌ २ भृषीदुम्‌ ३ म०
भृषीयर भषीवहि र भृषीमहि ३ उ०

द्वितीयं पम्‌ ।
भारिषीष्ट १ भारिपषीयत्ताम्‌ २ । रषीरन्‌ ३ भ्र०।
इत्यादि ।

किः

( 46 )

खंड । ६६
अभारि १ अभृषाताम्‌ २ अभूषत २ १० ४
अभृथाः १ अभमृषाथाम्‌ २ अभ्रम २ म०
अभूषि १ अमृष्वहि २ अभृष्महि ३३० ) ^
द्वितीयं रूपम्‌ ।
अमारि १ अभारिषाताम्‌ २ अभारिषत र प्र०।
अभारिष्ठाः १ इत्यादि ।
ङः ।
अभरिष्यत १ अभरिष्येताम्‌ २ अभरिष्यत २ भ्र०)} -
अभमरिष्यथाः १ अभरिष्येथाम्‌ २ अभरिष्यध्वम्‌२े २० | ६
अभरिष्ये १ अभरिष्यावहि २अमरिष्यामहि २३३०
द्वितीयं रूपम्‌ ।
अभमारिष्यत १ अभारिष्येताम्‌ २ अभारिष्यंत २ भर०।
| इत्यादि
२० श्ाक्तय्ैकः राछघातुः कमेणि ।
ठट्‌ ।
शक्यते १ राक्येते २ राक्यंते २ प्र०।
राक्यसे १ राक्येथे २ राक्यध्वे २ म०।
राक्ये १ शक्यावहे २ चखक्यामहे ३ उ० ।

१} व ~

शेके १
शोकिषे १
रोके १

शक्ता १
शक्तासे १
शक्ताहे १

रक्ष्यते १
शक्ष्यसे १

रक्ष्ये १

राक््यताम्‌ १
शक्यख १

शक्ये १

अदक्ष्यत १
अरक्यथाः १
अशक्ये १

॥ £ )

दोकाते ४9
२ ोकिरे
५९ र रोकिष्वे ॥
वहे २ रोकिमहे ३
च
शक्तारो २ शक्ताः ३
राक्तासाथे २ शक्ताध्वे ३
रक्ताखहे २ शक्तासहे ३
राक्ष्येते ष:
कष्येते २ राक्ष्यते
शक्यथ २ र,
राक्ष्यावहे २ शक्ष्यामहे ३
ोट्‌ ।
दक्येताम्‌ २ राक्य॑ताम्‌ ३
राक्येथाम्‌ २ शक्षयध्वम्‌ ३
शक्यावहे २ शक्यामहे ३
खडः ।

` अशक्येताम्‌ २. अशक्यत ३
जशक्येथाम्‌ २. अशाक्यध्वम्‌ ३
मशक्यावहि २ अद्चक्यामहि ३

( # $

विधिलिङः।
शक्येत १ शक्येयाताम्‌ २ रक्येरन्‌ २ १० ।
शक्येथाः १ शक्येयाथाम्‌ २ शक्येध्वम्‌ २ म ।
शक्येय १ रशक्येवहि २ शक्येमहि २ उ०।
आश्चीरिङः ।
शक्षीष्ट १ शक्षीयासाम्‌ २ शक्षीरन्‌ ३ ° ।
शक्षष्ठाः १ शक्षीयाखाम्‌ २ राकषीष्वम्‌ २ भ ।
शक्षीय १ शक्षीवहि राक्षीमहि ३ उ०।
इङः ।

अश्चाकि १ अशक्षाताम्‌ २ अशक्षत र १९ ` षः

अराक्थाः १ अशक्षाथाम्‌ २ भशग्ध्वम्‌ ३ म ।
भराक्षि १ अशक्ष्वहि २ अशक्ष्महि ३ उ०।
दडः ।
अराक्षयत॒ १ अशक्षयेताम्‌ २ अचाक्ष्यत ३ १० ।
अराक्ष्यथाः १ अरक्येथाम्‌ २ अश्ष्मध्वम्‌ २ म० ।
अराक्षये १ अशक्ष्यावहि २ अक्ष्यामहि ३ उ० ।
२१ गलयर्थको गम्ल्धातुः कमणि ।
कद्‌ ।
गम्यते ? गम्येते २ गम्यते ३ १्०।

गम्यसे १
गम्ये १

जम्मे १
जग्मिषे १
जम्भे १

गता १
गंतासे १
गंताहे १

गेस्यते १
गंस्यसे १
गंखे १

गम्यताम्‌ १

गम्यख १

गम्ये १

अगम्यत १

ऋ.

गम्येथे २

गम्यावहे २
खिट्‌ ।

जम्माते २
जग्माथे २

जम्मिवहे २

ट्‌ ।

ग॑तारो २

गतासये २

गताखहे २

लृट्‌ ।

गंखेते २
गेस्येथे २

गंस्यावहे २
लोर ।
गम्यताम्‌ २
गभ्येथाम्‌ २
गम्यावहै २
कङ्‌ ।

गम्यध्वे ३
गम्यामहे ३

जभ्भिरे ३
जम्मिध्वे ३
जम्मिमहे ३

गतारः ३
गंताध्वे ३
गंतासहे ३

स्यते ३
गंस्यध्वे ३
रंस्यामहे ३

गम्यताम्‌ ३
गम्यध्वम्‌ ३
गम्यामहै ३

भगम्येताम्‌ २ सगम्यंत ३

मऽ ।
उ० |

प्रर |
मऽ |
उ०।

परऽ |
म®।
उ०।

परऽ ।
म०।
उ० |

प्र |
म |

उ |

प्र |.

अगम्यथाः १
४. ।
अगम्यं १

गम्येत १
गम्येथाः १
गम्येय १

गसीष्ट १
गसीष्टाः १
गसीय १

गसीष्ट १
अगामि १

अगख्थाः १
अगसि १

भगामि १.

( ४४)

अगम्येथाम्‌ २ अगम्यध्वम्‌ ३
अगम्यावहि २ अगस्यामहि ३
विधििङ्‌।
गग्येयाताम्‌ २. गम्येरन्‌ ३
गभ्येयाथाम्‌ २ गम्येध्वम्‌ ३
गम्येवहि २ गम्येमहि ३
आज्ीरलिंङः ।
गसीयास्ताम्‌ २ गसीरन्‌ ३
गसीयाखाम्‌ २ गसीध्वम्‌३
गसीवहि २ गसीमहि ३
द्वितीयं ख्पम्‌ ।
गंसीयास्ताम्‌ २ गंसीरन्‌ ३
इत्यादि ।
ङ ।
अग॑साताम्‌ २ अगंसत ३
अगसाथाम्‌ २ अगेध्वम्‌ ३
अगंखहि २ अगंसहि ३
द्वितीयं ङपम्‌ ।
अगसाताम्‌ २ अगसत ३

( #*

अगथाः १ अगसाथाम्‌ २ ` अगध्वम्‌ ३ म०।

अगसि १ ` अगखहिर अगसहि ३ उ० ।
दङ्‌ ।

अगस्त १ अगग॑स्येताम्‌ २ अगेखंत २३ प१०।

अर्गस्यथाः१ अगेस्येथाम्‌ २ अगंस्ध्वम्‌ ३ म०।

अगंसे १ अगंस्यावहि २ अगेस्यामहि २ उ°।

२२ हिंसार्थको हनधातुः । कमेणि ।
लट्‌ ।
हन्यते १ हन्येते२ हन्यते ३ प्र० ।
हन्यसे १ हन्येथे २ हन्यष्वे ३ म०।
हन्ये १ हन्यावहे २. हन्यामहेरे उ९।
खिद्‌ ।
जघ्ने १ जघ्नाते २ जच्चिरे ३ प्र०।
जक्निषे १ जघ्राथे २ जच्धिष्वे ३ म० |
जघ्ने १ जश्चिवहेर ज्षिमहे ३ उ°।
दुद्‌ ।
हता १ हंतारो २ हंतारः ३ भ ।
हंतसे १ हंतासाथे२ ` हंताष्वे३ म०।
हैतादे १ हंताखहे २ तासे ३ ` उ०।

( ५६ )

द्वितीयं रूपम्‌ ।
धानिता १ धानितारोर२ धानितारः ३ भर०।
इत्यादि ।
लट्‌ ।
हनिष्यते १ हनिष्यते २ हनिष्यते ३ प्र०।
हनिष्यसे १ हनिष्येथे २ हनिष्यध्वे ३ म०।
हनिष्ये १ हनिष्यावहे २ हनिष्यामहे ३ उ० |
द्वितीयं पम्‌ ।
धानिष्यटे १ धानिष्येते २ घानिष्यते ३ प्र०।
इत्यादि ।
लोट्‌ ।
हन्यताम्‌ १ हन्यताम्‌ २ हन्यताम्‌ ३ भ०।
हन्यख ९१ हन्येथाम्‌ २ हन्यध्वम्‌ ३ म०।
हन्ये १ हन्यावहै २ इन्यामहे ३ उ०।
कङ्‌ |
अहन्यत १ अहन्येताम्‌ २ अहन्यत ३ पभ्र०।
अहन्यथाः १ जहन्येथाम्‌ २ अहन्यध्वम्‌ ३ म० ।
अहन्ये १ अहन्यावहि २ अहन्यामहि ३ उ ।
विधिलिङ्‌ ।
हन्येत १ हन्येयाताम्‌ रे हन्येरन्‌ ३ भर०।

( ५७ )

हन्येथाः १ हन्येयाथाम्‌ २ हन्यिध्वम्‌ ३ म० ।
हन्येय १ हन्येवहि २ हन्येमहि ३ उ० ।
| आश्चीरलिंङ ।
धानिषीष्ट १ धानिषीयास्ताम्‌ २ धानिषीरन्‌ ३ भ० ।
धानिषीषठाः १ धानिषीयास्थाम्‌ २ धानिषीष्वम्‌ ३ म०।
धानिषीय १ धानिषीवहि २ धानिषीमहि ३ उ०।
द्वितीयं रूपम्‌ ।
वधिषीष्ट १ वधिषीयास्ताम्‌ २ दधिषीरन्‌ ३१०।
| इत्यादि । |
ङः ।
भानि १ अहसाताम्‌ २ : अहसत ३ भर०।
अहथाः १ अहसाथाम्‌ २ अहध्वम्‌ २ म०।
अहसि १ अहखहि २ अहसहि ३. उ०।
द्वितीयं रूपम्‌ ।
अघानि १ भघानिषाताम्‌ २ अधानिषत ३ प्र०।
अधानिष्ठाः १ अघानिषाथाम्‌ २ अघानिदरम्‌ ३ म०।
अघानिषि १ अधानिष्वहि २ अधानिष्महि ३ उ० ।
तृतीयं ङपम्‌ ।
अवधि १ अवधिषाताम्‌ २ अवधिषत ३ प्र ।

( ५८ )

भवधिष्ठाः १ अवधिषाथाम्‌ २ अवधिदृम्‌ ३ म० ।

भवधिषि १ अंवपिष्वहि २ अवषिष्महिरे उ० ।
दद्ध ।

अधानिष्यत १ अधानिष्येताम्‌ २ अधानिष्यंत ३ प०।

अधानिष्यथाः१ अषानिष्येथाम्‌ २ अधानिष्यध्वम्‌३म ० ।

अधानिष्ये १ अघानिष्यावहि २ अधानिष्यामहिरउ० ।

द्वितीयं खूपम्‌ ।

अहनिष्यत १ अहनिष्येताम्‌ २ अहनिष्यंत ३ प्र° ।

इत्यादि ।

२३ ग सकमेकरिद्धातुः ।

खट्‌ ।
छिचते १ छि्ेते २ छिद्यते ३ प्र० |
छिद्यसे १ छिचेथे २ छियष्वे ३ म०।
लिये १९ छिद्यावहेर्‌ छिद्यामहे३ उ०।
िट्‌ ।
चिच्छिदे १ चिच्छिदतेि २ चिच्छिदिरे ३ १०।
चिच्छिदिषे १ चिच्छिदाथे २ चिच्छिदिष्वेर म०।
चिच्छिदे १ चिच्छिदिवहे २ चिच्छिदिमदै३ उ०।

वा
स

छेत्ता १
छेत्तासे १
छेत्ताहे १

छेरस्ते १
छेत्स्यसे १
ठेस्सये १

कियताम्‌ १
छिधख १

ञ्चि १

अच्छिधत १
अच्छि्यथाः १
अच्छिये १

चिद्येत १
हिचेथाः १
छियेय १

५१,

छेत्तारौ ११ छेत्तारः ३ प्र० ।

छेत्तासाथे २ छेत्ताष्वे ३ म०।

छेत्त खहे २ छे्तासहे ३ उ०।
खट्‌ ।

छेव्ेते २ चेष्छते३ प्र०।

क्त्येथे २ छेत्छष्वे ३ म०।

छेत्सयावहे २ छऊेस्खामहे ३ उ०।
लोट्‌ ।

छियेताम्‌ २ चिताम्‌ ३ भ्र°।

चिचेथाम्‌ २ कछ्िध्वम्‌ ३ म०।

चि्वहै २ चछिघामहै ३ उ०।
कङ्‌ |

अच्छियेताम्‌ २ अच्छिचत ३ प्र०।

अच्छियेथाम्‌ २ अच्छिद्यध्वम्‌ ३ म० |

अच्छिद्यावहि २ अच्छिदयामहि ३३०।

विधिलिङ्‌ ।

छियेयाताम्‌ २ च्ियेरन्‌३ प्र०।

छिचेयाथाम्‌ २ चिचेध्वम्‌ ३ म० |

चिद्ेवहि २ चछियेमहि ३ उ० |

( ६० )

आश्ीरिंङः |
चछित्सीष्ट १ चछित्सीयासताम्‌ २ चछ्ित्सीरन्‌ ३ १५० ।
चछित्सीष्ठाः १ च्ित्सीयासाम्‌ २ छित्सीष्वम्‌ ३ म०।
चित्सीय १ छित्सीवहि २. चछिस्सीमटि ३ उ०।
॑ ठङ ।
अच्छेदि १ अच्छित्साताम्‌ २ अच्छित्सत ३ पर०।
भअच््छिथाः १ अच्छित्साथाम्‌ २ अच्छिध्वम्‌ ३ म०।
अच्छित्सि १ अच्छितखहि २ अच्छित्सदहिरे उ० ।
दङ्‌ | $
अच्छेत्स्यत १ अच्छेत्खेताम्‌ २ अच्छेसयंत ३ प्र ।
अच्छेत्यथाः१ अच्छेत्येथाम्‌ २ अच्छेत्स्यध्वन्‌३ म० |
अच्छेत्सये १ अच्छेदस्यावहि २ अच्छेत्सयामहि ३३० ।
इति धातुरूपाणि ।
अथ तिडन्दब्युत्पत्तिप्रकारः कथ्यते । तत्रापूवे-
धातूत्यादनप्रकारः । नास्नो धातर्थे णिचुप्रययः । पडु-
माचष्टे-पटयति। पटयते इत्यादि । अश्वेनातिक्रामति-अश्वयति।
हस्िनातिक्रामति-हस्तयति । कंसवधमाचष्टे-कंसं घातयति ।
असिना हंति-असयति। अश्वं करोति-अश्वयति । घरं करोति-
घटयति । धातोः क्रियाकवेप्रयोजककरैनिष्ठव्यापारे

८ १५)

म्यति । गामात्मन इच्छति-गव्यति-गोकाम्यति । यशस्यति-
यरस्काम्यति । कमैरूपादुपमानास्सुबंतात्सदशाचारे

क्यच्‌ | पुत्रमिवाचरति-पुत्रीयति छत्र गुरुः । पुत्रकमेकाचा-
रसदद्चो यः शिष्यकर्मैकाचारसककर्तेत्यथैः । द्विजं विष्णु-
वदाचरति-विष्णुयति । प्रासाद इवाचरति प्रासादीयति कु-
स्वाम्‌ । करदैरूपादुपमानात्सुवंतात्सदशाचारे यङ्‌ ।
कृष्ण इवाचरति कृष्णायते । यश इवाचरति यशायते य-
शसते वा । विद्रानिवाचरति-विद्वायते विद्रस्यते । कुमारीवा-
चरति-कुमारायते । गुर्वीवाचरति-गुरूयते । तमिवाचरति-
स्वद्यते । अहमिवाचरति-म्यते । हरिणीवाचरति-दरिणा-
यते-हरितायते । उपमान भूतात्कतुः प्रातिपदिकात्स-
दश्चाचारे किप्‌ । इष्ण इवाचरति-ृष्णति । मलेवाच-
रति-माराति । कविरिवाचरति-कवयति । पितेवाचरति-पि-
तरति । इदमिवाचरति इदामति । राजेवाचरति राजानति ।
दौरिवाचरति यवयति । भृशादिशब्देभ्यो भवतीटय्थ-
ऽभूततद्धाबे क्यडः । अभृरो भृशो भवति भृशा-
यते । रोहितशब्दाद्धबतीत्यर्थेऽगूततद्धाषे क्यप्‌ ।
अलोहितो लोहितो भवति लोहितायते-लोहितायति । पट-
त्परद्वबति-परपटायते । कष्टशृब्दाच््रमत इत्यर्थे क्यष्‌ ।

( $ )

णिच्‌ । षटो भवति-यज्ञदत्तः षटं भावयति । यज्ञदत्तो षरो-
तपत्तिकतरप्रयोजककर्तेत्यथः। देवदत्तो ग्रामं गच्छति-यज्ञदत्तो
देवदत्तं ग्रामं गमयति । भुवनं तिष्ठति-ईश्वरो भुवनं था-
पयति । चित्तं दुष्यति-कामश्चित्तं दूषयति । इच्छाकर्मी-
भूतादिच्छासमानाधिकरणाद्धातोरिच्छायां सन्‌ ।
खकतकं पठनमिच्छति-पिपठिषति, पठितुमिच्छतीत्य्थः |
रोदितुमिच्छति-ररुदिषति । प्रहीतुमिच्छति-जिधुक्षति । भ्र
टुमिच्छति-पिष्च्छिषति । कतुमिच्छति-चिकीष॑ति । भवि-
तुमिच्छति-बुमूषति । गंतुमिच्छति-जिगमिषति । धातो-
राश्चकायां सन्‌ । करं पिपतिषति-कूलं पतति किम्‌ ।
शंकिंतपतनाश्रयं कूरमित्यथेः । वृक्षा जिगमिषंति-वृक्षा
गच्छति किम्‌ । धातोः क्रियायाः पौनः पुन्येऽतिक्चये च
यङ्‌ यङ्दक्च | मूधातुः बोभूयते-बोभोति-बोभवीति पुनः
पुनरतिशयेन वा भवतीत्यथेः । सूचधातुः सोसूच्यते । गलय-
थोद्धातोः कोटिस्ये यङः । कुरिरं ब्रजति-वात्रज्यते |
कुटिलं गच्छति-जंगम्यते । टुपादिभ्यः क्रियागहीयां
यङः । गर्हितं ठंपति रोप्यते । गर्हितं चरति-चं चूयते ।
आत्मसंवंधिभूतादिच्छाकमेणः सुतात्‌ इच्छायां
क्यच्‌ काम्यच्च । ऋषभमातमन इच्छति-ऋषभीयति-
नईषभकाम्यति । आत्मनः पुत्रमिच्छति पुत्रीयति-पुत्रका-

( ६३ )

ष्टा क्रमते-कष्टायते, पापं करवमुत्सहत इत्यथैः । ज्ञ.

ॐदादिशब्देभ्यः करोलय्थे क्थङ् । शब्दं करोति चज्दा-
यते । वैरं करोति-वैरायते । पडादिशब्देभ्यो धा-
त्वर्थ णिच्‌ । यड कंरोति-संडयति । दकं गृहाति-हल-
यति । तूस्तानि विहन्ति-वितूस्तयति । पाशं विभुंचति-वि-
पशायति । रूपं परयति-रूपयति । वीणयोपगायति-उ.
पवीणयति । तूलेनानुकुष्णाति-अनुतूलयति, तृणाभ तञे-
नानुषडवयतीत्यथेः । ®कैरुपततोति-उपश्चोकयति । से.
नया अभियाति-अभिषेणयति । रोमान्यनुमा्टि-अनुलोभ-
यति । वर्मणा संनयति संवर्मयति । इतयगूषेधातत्या-
दनप्रकारः ॥ ॥ अथ लकारार्थविचारः ॥ अनय-
तनभूते स्मृतिबोधकपदयोगे यच्छब्दयोगाभावे लट्‌ ।
यथा--सरसि इष्ण गोकुले व्यामः । यच्छब्दयोगे तु
भभिजानासि कृष्ण यद्वने अभुज्महि । साकाक्षस्मृतिबोध-
कपदयोरयोगे मूतानधतने लट्‌ रद्ध च । सरसि ष्ण
गोकुके वत्स्यामस्तत्र गाश्चारविष्यामः । सरसि कृष्ण ॒गो-
$रेऽवसाम तत्र गा अचारयाम वा । परोक्षेऽनचतनभूते
रिद । राजा चकार । अपदे लिट्‌ । करिगेष्ववात्सी-
रिति प्रशे-नाईं करिगाज्ञगमेदयुत्तर सोऽपहवः । समीप-

( ६४ )

करि भरनने लिटप्ातौ द्रकिटौ । देवद्तोऽगच्छक्किम्‌-
जगाम क्रिम्‌ । सराठ्दयोगे भूतपरोक्षानचतने रट्‌ । यजति
ख युधिष्ठिरः । स्मयोगे अपरोक्षे भूतेऽनद्यतने र्ट्‌ । एव स
पिता रवीति । नरुशब्दयोगे भशरो मूते ट्‌ । अक्भ-
क्षः किमिति प्रे-ननु करोमि भोरियुत्तरम्‌ । नशब्दयोगे
नु्ब्दयोगे च प्रशोत्तर भूते ठद्धक्ट्‌ वा । अकार्षीः
किमिति प्रभ-न करोमि, नाकाषि वा, नुकरोमि, न्वकाषै
बेतयुवरम्‌ । पुराशब्दयोगे सशञ्दयोगाभावे

ठुद्रटो । इह पुरा छात्रा अवासषुः, वसंति वा । इति भूत-
कराल; । अथ भविष्यत्काकः । निश्वव्योतकस्य यच्छ
वद्य पुराशब्दख च योगे भविप्यति रुद्‌ । यावद्क्ते
पुरा सुकते, निश्चयेन भोक्ष्यते इत्यथः । कदाकर्टिदान्दयो-
योगि छद्‌ यथायथं डुर वा । कदा मुक्ते, भोक्ष्यते,
मोक्ता वा 1 करटं भुक्ते, मोक्ष्यते, भोक्ता वा । मुहूतनंते
रिद्रलटदूद्‌ च । उपाध्यायश्चेदागच्छेत्‌ , आगच्छति,
आगमिष्यति, आता वा, अथ तवं छदोऽधीष्व । क्षिपरवाच-
कशब्दयोगे खट्‌ । वृष्टिशवेदाश्वायास्यति-शीघ्रं वप्तामः ।
आश्चं सावाचक्रयोगे किङ्‌ । गुरुशवेदुपेयादाञ्चंसेऽधीयीय ।
इति भविष्यत्काङः । कियाय अनिष्पत्तौ देतु-

॥
।

( ६५ )

देतुमद्धवादो मूते भविष्यति च लङ्क । सुवृष्टिश्वेदम-
विष्यत्तद्‌] सुभिक्षममविष्यत्‌ । वतेमानसमीपमूते छद-
ठरो । कदा आगतोऽसि-अयमागच्छामि-आागमं वा ।
वतमानसामीप्ये भविष्यति कट्‌ ट्‌ च । कदा जागमिष्य-
सि-अजयमागच्छामि आगमिष्यामि वा । इच्छाथकपदयोगे
लिङ्लोटौ । इच्छामि सुंजीत-मुक्तां वा भवान्‌ । इच्छथे-
कथातोर्सैमानकाठे शिङ्कलटौ । इच्छेत्‌ इच्छति ।

क्रियाशक्तो रिद । त्वं मारं वहेः । क्रियायोग्यतायां

लिङ्‌ । त्वं कन्यां वहेः । माह्योगे उङ्‌ । मा क्षी; ।
उभयोर्धाल्वोिरेष्यविशेषणमावे विशेषक्रियाकाानुरोधेऽपि
विशेषणधातो भूतमविष्यदवतैमानकालाः । वसन्‌ ददे । सो-
मयाजी भविता । आगतोऽसि । वक्ष्यमाण जस इत्यादि ।
घातोः कार्यकारणभावे लिङ्‌ । कृष्णं नमेचेत्युखं या-

यात्‌ † इति ठकारार्थविचारः । इति तिङ्तब्युत्पत्तिप्रकारः

समाः ॥ ॥ अथ साधारणानि वाक्यानि । कारक्षेपं मा
कुरु । शालां गच्छ । गुरोराज्ञया वतेख । गुरोराज्ञा पानीया ।
गुरुङृपया विधार्थी विद्वान्‌ भवति । ममायं सहाध्यायी ।
अहं व्याकरणमधीये । अपि अथ॑ञचाखरं पठसि । अयं युरो-
रमे वक्तु न बिभेति । ममेदं पुरक खयमेव ङ्खितं मया ।

( ६६ )

इदं मम मधीपात्रम्‌ । इये मे ठेखनी । लेखनकर्मणि निपु-

णोऽति त्वम्‌ । न तथाहमसि । एहि बहिःपयेटनाय गच्छाव `

आराममवलोकयितुं च । ममापि वनदोभानिरीक्षणे को ॥

तुकमसि । इति साधारणवाक्यानि । |
इति धातुखूपावलिः समाप्ता ॥

कतिपय परीश्ोपयोगी ्रदेगायन्तड ग्रन्थ

शरिव्यदषंणाखोकः ( प्रनोत्तरात्मकः ) । धी रामजी छाल शर्मा ३०~-०*
काव्यप्रकाश-रहस्यम्‌ ( प्रदनोत्तरात्मकं; } । श्री रामजी छार शर्वा ३५-०*
बनद्रालोक-रह्स्यम्‌ ( प्ररनोत्तरात्मकः ) । भानवल्छी तथा बेताल ३००७
शिशु पालवध्-रहस्यम्‌ ( प्र्नोत्त रात्मकः ) ¶१-४ सग । मशोकचन्द्र गौड़ ३०-०*
क्ीख्यकारिकादरंः ( प्रष्नोत्तरात्मकः ) । श्री राजेन्द्रप्रसाद कोठारी १५-००
धल दु रशास्त्रस्ये तिहासः (प्रशनोत्तरात्मकः) । धीपरमेश्वरदीन पाण्डेय ¶१२-५०
धचम्पू-रहस्यम्‌ प्रश्नोत्त रात्मकः)। ¶-५ उच्छवास । परमेश्चरदीनपाण्डेव १५-००
दैवान्सार-प्रदीपः ( प्रदनोत्तरात्मकः } । शी राजेन्द्रप्रसाद कोटठथारी १५-००
षध्यसिद्धान्तकोमुदी-चन्द्रिका ( प्रनोसरात्मकः ) । विजयमित्र शास्त्री ६०-०५
शृष्छक टिक-सोपानम्‌ ( प्रदनोत्तरात्मकः ) । शं० नरेशक्षा २०~-०9
वेणीसंहार-रहस्यम्‌ ( प्र्नोत्तरात्मकः } । ध्री षरमेश्चवरदीम पाण्डेय १५-००
९ घ-रहस्यम्‌ ( प्रदनोत्तरात्मकः ) । १-५ सगं । भी रमाकंकर मिथ ३५-००
श्शरूपक-रहस्यम्‌ ( प्रदनोत्तरात्मकः ) । धी त्रिलोकीनाथ द्विवेदी १७-१*

भटिकाग्य-दपंणः । स्वामी प्रज्ञाभिक्षु। १-४ सगं २५-००, ५-८ सगं १५-०० _

परद्िकाग्यालोकः डँ °रमाशंकरमिश्च १४-१७सगं २५-००,१८-२२सगं २५-०१
भारतीय-सस्कृतिः । लोकमणि दाहाल १५-००
वस्त भाषाविज्ञानम्‌ । डां° शिवप्रसाद द्विवेदी २०-०९
शन्द्रकृरानाटिका-रहस्यम्‌ ( प्रहनोत्तरात्मकः ) । शी परमेश्वरदीन पाण्डेय ११५-०*
शस्कृतसाहित्येतिहासः ( प्रष्नो्त रात्मकः } । श्री परमानन्द शास्त्री १२५०
रसग ङ्खाधर-हूदयम्‌ । ( प्रदनोत्तरात्मकः } । श्री ज्ञानचन्द्र त्यागी ३०~-०*
शधुसिद्धान्तकौमुदी-चन्द्रिका ( प्रदनोत्त रात्मकः ) । विजयसमित्र शाङ्प्री ४०-०*
शादम्बरी-कलाप्रकाशः ( प्रदनोत्तरात्मकः ) ड० नरेश क्षा ` ३०-०७
छधुमञ्जुषारहस्यम्‌ ( प्रहनोत्तरात्मकः } । स्वामी रामेश्वर पुरी १५-०१
शाकुन्तलरहस्यम्‌ ( अ्रष्नोत्तरात्मकः } । क्री त्रिलोकीनाथ द्विवेदी ३०-~-०*
वेषदूत-तस्वाखोकः ( प्रषनो्त रात्मकः )। डां° अशोकचन्द्र गौड़ शास्त्री १५-००
शहा भाष्यन वाद्धिकारोचनम्‌ ( प्रदनोत्तरात्मकः ) । विजयभित्र शास्त्री ३०-००
इक्तादरी-प्रकाशः ( न्यायसिद्धान्तमुक्तावलौ-प्रशनोत्तरी ) ।

धटो राजेन्द्रप्रसाद कोर्थारी | २०-~-०५
धौचित्यविचारचर्चा-मञ्जरी ( प्रषनोत्तरात्मकः ) । शं° तरेश षा ९२-५०
¶करोक्तिजौवितम्‌ ( प्रश्नोत्तरात्मकः } । शार नरेश क्षा १२-५०
शरतोय घंश्छृति-शोपाघम्‌ (प्र श्नोख राश्यकः) । डं» शिवप्रसाव दह्िवेदो ¶१२-५७