MONVMENTA
GERMANIAE
HISTORICA
INDE AB ANNO CHRISTI QVINGENTESIMO VSQVE AD ANNVM MILLESIMVM ET QVINGENTESIMVM
EDIDIT
SOCIETAS APERIENDIS FONTIBVS RERVM GERMANICARVM MEDII AEVI.
LEGVM SECTIO II. CAPITVLARIA REGVM FRANCORVM ED. A. BORETIVS.
TOMVS I.
HANNO VERAE
IMPENSIS BIBLIOPOLII HAHNIANI
MDCCCLXXXI.
|
EX LIBRIS |
|
|
MR. H. VAN RIEL ROTTERDAM |
|
/
Digitized by the Internet Archive in 2013
http://archive.org/details/capitulariaregum01bore
MONVMENTA
GERMANIAE
HISTORICA
INDE AB ANNO CHRISTI QVINGENTESIMO V8QVE AD ANNVM MILLE8IMVM ET QVINGENTESIMVM
EDIDIT
SOCIETAS APERIENDIS FONTIBVS
RERVM GERMANICARVM MEDII AEVI.
LEGVM SECTIO II. CAPiTVLARIA REGVM FRANCORVM.
TOMVS I.
HANNOVERAE
IMPKNSIS BIBMOPOLII HAHNIANI.
MDCCCLXXXIII.
CAPITVLARIA REGVM FRANCORVM
DENVO EDIDIT
ALFREDVS BORETIVS.
TOMVS PRfMVS.
H A N N 0 V E K A E
IMPEKSIS KIKLIOIMIUI HAHMAM
MDCCCLXXXIII.
Rodardruck von C. G. Roder G. m. b. H., Leipzig.
TJJF Prrr.,
i
Nocae capitularium editionis tomus primus capitularia, ad annum usque octingentesimum vicesimum septi.mum data et Ansegisi, abbatis collectionem continet una cum tabulis duabus eo consilio propositis, ut capitularia secun- dum Baluzium vel Pertzium allegata in nostra, editione facile inveniri possent^ secundus posteriora saeculo nono edita et libros a Jjenedicto levita Ansegisi colle.ctioni additos praebebit cum praelcgomenis nostris, quibus de codiabus manuscriptis in nova editione adhibitis et anterioribus ca.pituJarium edi.tiovibus agendwm e.rit , et cum nominum et rerum tndiczbus ad atrumque tomum spectantibus.
Editio liaec, etiamsi Baluzianae et Pertzianae haud pauca debet, e co- dicibus tamen manuscriptis tam a me ipso inspectis quam ab aliis recens erolutis vel descriptis tamquam nova parata est. Praesertim anno huius saecidi septuagesimo septimo Romae, anno insequenti Parisiis magnae codiruiu luanuscriptorum illie se.rvatorum copiae usum jeei, alios etiam alio tempore aliunde ad me transmissos codices adhibui. Capntularia anfehac omnino incognita non multa primo iam edere licuit : nonnidla praeterea vel a. Pertzio omissa vel post ipsius editionem ab aliis publici iuris jacta in novam edi-
VI
tionem recepi, ut praeter cajjitula quaedam singiUatim tradita (cfr. pag. 213. 333 ) Pertziana editio in hac nova aucta videatur capitularibus numeris 1 . 63. 76. 82. S3. 84. 86. 87. 100. 101. 132. 133. 149. 173. signatis. Capitula liaud pauca minus recte inter regum capitularia a Pertzio recepta non omnino omittenda sed inter additamenta potius deleganda esse censui.
Magis etiam nova editio ab anteriore differt in capihdaribus componen- dis, in eorum origine atque aetate dejinienda, in textu denique constituendo : quibus de rebus plerumque me recte iudicasse, equidem confido et cajritu- hirium perscrutatores confisuros esse spero.
Dabam Ilalis Saxonum die V. ante Idus Iunias MDCCCLXXXIII.
ALFBEDUS BOBETIUS.
TOMO PRIMO INSUNT:
I. Capitularia Merowingica.
1. Chlodowici regis ad episcopos epistola. Anno 507 — 511 1.
2. Childeberti I. regis praeceptum. 511 — 558 2.
3. Pactus Childeberti L et Chlotharii I. 511—558 3.
4. Chilperici edictum. 561 — 584 8.
5. Guntchramni regis edictum. 585. Nov. 10 1.1.
6. Pactum Guntchramni et Childeberti II. 587. Nov. 29 12.
7. Childeberti II. decretio. 596. Febr. 29 15.
8. Chlotharii II. praeceptio. 584 — 628 18.
9. Chlotharii II. edictum. 614. Oct. 18 20.
II. Capitularia maiorum domus.
10. Karlmanni principis capitulare. 742. April. 21 24.
11. Karlmanni principis capitulare Liptinense. 743. vel paullo post. Mart. 1. . . 27.
12. Pippini principis capitulare Suessionense. 744. Mart. 2 29.
III. Pippini capitularia.
13. Pippini regis eapitulare. 754—755 31.
14. Concilium Vernense. 755. Iul. 11 33.
15. Decretum Compendiense. 757 37.
16. Decretum Vermeriense. 758—768? 40.
17. Pippini ad Lullum epistola. 755 — 768 42.
18. Pippini capitulare Aquitanicum. 768 42.
IV. Karoli Magni capitularia.
19. Karoli M. capitulare primum. 768 vel paullo post 44.
20. Capitulare Haristallense. 779 mense Martio 47.
VIII
I X D K X.
21. Capitulare episcoporum. 780? 52.
22. Admonitio generalis. 789. Mart. 23 53.
23. Duplex legationis edictum. 789. Mart. 23 62.
24. Breviarium missorum Aquitanicum. 789 65.
25. Capitulare missorum. 792 vel 786 66.
26. Capitulatio de partibus Saxoniae. 775 — 790 68.
27. Capitulare Saxonicum. 797. Oct. 28 71.
28. Synodus Franconofurtensis. 794 mense Iunio 73.
29. Karoli epistola de litteris colendis. 780— 800 79.
30. Karoli epistola generalis. 786 - 800 80.
31. Capitulum in pago Cenomannico datum. 8U0 aestate 81.
32. Capitulare de villis. 800 vcl ante? 83.
33. Capitulare missorum geneiale. 802 initio 91.
34. Capitularia missorum specialia. 802 initio 10U.
35. Capitulare missorum item speciale. 802? 102.
36—41. Synodus et conventus exeunte anno #02 Aquisgrani habita.
36. Capitula a sacerdotibus proposita. 802. Octob.? 106.
37. Capitula ad lectionem canonum et regulae S. Benedicti pertinentia.
802. Octob.? 108.
38. Capitula de examinandis ecclesiasticis. 802. Octob.? 109.
39. Capitulare legibus additum. 803 113.
40. Capitulare missorum. 803 115.
41. Capitulare legi Ribuariae additum. 803 117.
42. Capitula ecclesiastica ad Salz data. 803 — 804 119.
43. 44. Duplex capitulare missorum in Theodonis villa datum. 805 exeunte
43. Capitulare missor. in Theodonis villa datum primum, mere ecle-
sicasticum 121.
44. Capitulare miss. in Theod. villa datum secundum, generale 122.
45. Divisio regnorum. 806. Febr. 6 126.
46. Capitulare missorum Niumagae datum. 8U6 m. Martio 131.
47. Capitula excerpta de canone. 806 vel post? 133.
48. Memoratorium de exercitu in Gallia occidentali praeparando. 807 initio. . . 134.
49. Capitula de causis diversis. 807? 135.
50. Capitulare missorum de exercitu promovendo. 808 initio 137.
51. Capitula cum primis conferenda. 808 138.
52. Capitula cum primis constituta. 808 139.
53. Capitula missorum. 808 140.
54. Capitula per episcopos et comites nota facienda. 805 — 808. 141.
55. Capitula post a. 805 addita. 806 - 813 142.
56. Capitula Karoli Magni. 803—813 143.
57. Capitula omnibus cognita facienda. 801 — 814 (801 — 806?) 144.
58. Responsa misso cuidam data. 801 — 814? 145.
59. Capitula a misso cognita facta. 803 — 813 146.
60. Capitulare missorum. 802 — 813 147.
61. Capitulare Aquisgranense. 809 148.
62. Capitulare missorum Aquisgranense primum. 809 150.
63. Capitulare missorum Aquisgranense alterum. 809 152.
64. Capitulare missorum Aquisgranense primum. 810 , . 153.
I N D E X. IX
I>ag-
65. Capitulare missorum Aquisgranense secundum. 810 154.
66. Capitula de missorum officiis. 810 155.
67. Capitula per missos eognita facienda. 803—813 156.
68. Capitula ad legem Baiwariorum addita. 801 -813 157.
69. Capitulare Baiwaricum. circa a. 810? 158.
70. Capitula Karoli apud Ansegisum servata. 810. 811? 160.
71. Capitula tractanda cum comitibus, episcopis et abbatibus. 811 161.
72. Capitula de causis cum episcopis et abbatibus tractandis. 811 162.
73. Capitula de rebus exercitalibus in placito tractanda. 811 164.
74. Capitulare Bononiense. 811. Oct 166.
75. Karoli ad Fulradum abbatem epistola. 804 — 811 168.
76. Praeceptum pro Hispanis. 812. Apr. 2 169.
77. Capitulare Aquisgranense. 801 — 813 170.
78. Capitula e canonibus excerpta. 813 173.
79. Capitula originis incertae. 813 vel post 175.
80. Capitulare de iustitiis faciendis. 811 — 813 176.
81. Capitula ecclesiastica. 810-813? 178.
82. Capitulare Karoli M. de latronibus. 804 - 813 180.
83. Capitula missorum. 813? 181.
84. ' Capitula vel missorum vel synodalia. 813? 182.
85. Capitula a missis dominicis ad comites directa. 801 — 813 183.
86. Capitula incerti anni. 789 -814? 185.
87. Capitula de rebus ecclesiasticis. 787 — 813? 185.
V. Karoli Magni et Pippini filii capitularia italica.
S8. Karoii Magni notitia italica. 776 vel 781. Febr. 20 187.
89. Capitulare cum episcopis Langobardicis deliberatum. circa a. 780 — 790. . . 189.
90. Capitulare Mantuanum. 781? 190.
91. Pippini Italiae regis capitulare. 7^2 — 786 191.
92. Capitulare Mantuanum primum, mere ecclesiasticum. 787 initio? .... 194.
93. Capituiare Mantuanum secundum, generale. 787 initio? 196.
94. Pippini capitulare Papiense. 787. Octob 198.
95. Pippini capitulare. circa 790 200.
96. Capitula cum Italiae episcopis deliberata. 790 — 800? 202.
97. Karoli epistola in Italiam emissa. 790 — 800 203.
98. Capitulare italicum. 801 204.
99. Karoli M. capitulare missorum italicum. 781 — 810 206.
100. Pippini Italiae regis capitulare. 800—^10? 207.
101. Karoli capitula italica. 790-810? 208.
102. Pippini capitulare italicum. 801 (8u6?) — 810 209.
103. Karoli ad Pippinum filium epistola. 806 — 810 211.
VI. Capitula singillathn tradita Karolo Magno adscripta.
104. Capitula francica 213.
105. Capitula italica 215.
I X D E X.
VII. Additamenta ad Pippiui et Karoli M. capitularia.
pag-
106. Nomina episcoporum et abbatum Attiniaci congregatorum. 760 —762. . . . 221.
107. Interrogationes et responsiones baptismales . 222.
10*. Indiculus superstitionum et paganiarum 223.
Iu9. Precatio franconica 224.
110. Summula de bannis 224.
111. Memoratorium missis datiun ad papam Adrianum legatis. 785? 225.
112. Statuta Rhispacensia, Frisingensia, Salisburgensia. 799. 800 226.
113. Capitula excerpta canonica 231.
114. Capitula e conciliorum canonibus collecta 232.
115. Indiculus obsidum Saxonum Moguntiam deducendorum 233.
116. Interrogationes examinationis 234.
117. Quae a presbyteris discenda sint 235.
118. Quibus de rebus in synodo quadam provinciali tractandum sit 236.
119. Capitula in dioecesana quadam synodo tractata 236.
120. Capitula de presbyteris admonendis 237.
121. Missi cuiusdam admonitio. 801 - -812 239.
122. Karoli M. ad Ghaerbaldum episcopum Leodiensem epistola et G-haerbaldi ad
dioeceseos suae presbyteros epistola. 803—810 241.
123. Ghaerbaldi Leodiensis episcopi capitula. 802 — 810 243.
124. Karoli ad Ghaerbaldum episcopum epistola. 807. Nov 245.
125. Karoli M. ad Odilbertum epistola. 809-812 246.
126. Odilberti ad Karolum M responsum. 809—812 247.
127. Rihcolfi archiepiscopi ad Eginonem epistola. 810 249.
128. Brevium exempla ad describendas res ecclesiasticas et fiscales. circa 810. . 250.
129. Iudicatum regium 257.
130. Capitula duo incerta 257.
131. Capitula de Iudaeis 258.
VIII. Hludowici Pii capitulaiia 814 — 827.
132. Constitutio de Hispanis in Francorum regnum profugis prima. 815. Ianuar. 1. 261.
133. Constitutio Hludowici.de Hispanis, secunda. 816. Febr. 10 263.
134 — 141. Hludowici capitularia inrra annos 816 et 819 data 264.
134. Capitula legi addita. 816 Novembri 267.
135. Item oapitula legi addita 816 269.
136. Ordinatio imperii. 817 mense Iulio 270.
137. Hludowici prooemium generale ad capitularia tam ecclesiastica quam
mundana. 818. 819 273.
138. Capitulare ecclesiasticum. 818. 819 275.
139. Capitula legibus addenda. 818. 819 281.
140. Capitula per se scribenda. 818. 819 287.
141. Capitulare missorum. 819 289.
142. Capitula legi Salici addita. 819 vel paullo post 292.
143. Capitula de functionibus publicis. 820 vel paullo post 294.
144. Capitula de iustitiis faciendis. circa a. 820 295.
145. Responsa iraperatoris de rebus fiscaiibus data. circa 820 (823?) 296.
146. Capitulare de disciplina palatii Aquisgranensis. circa 820? 298.
I X D E X. X[
147. Capitulare de nioneta. circa a. 820? 299.
148. Capitula missorura. 821 300.
149. Capitulare de monasterio S. Crucis Pictavensi. 822—824 302.
150. Admonitio ad omnes regni ordines. 823 — 825 303.
151. Commemoratio missis data. 825 ante mensem Novembrem? 308.
152. Legationis capitulum. 826 initio? 309.
153. Capitula e lege Komana excerpta. 820? 310.
154. Capitula e conciliis excerpta. 826? 312.
155. Responsa missis data. 826 314.
156. Capitula incerta. 814 — 840 315.
\ 1111. Hlotharii capitnlaria italica.
157. Capitulare Olonnense. 822 — 823 316.
158. Memoria Olonnae comitibus data. 822 — 823 318.
159. Concessio generalis. 823? 320.
160. Capitula de inspiciendis monasteriis 321.
161. Constitutio Romana. 824. m. Novembri 323.
162. Capitula de expeditione Corsicana. 825. Febr 325.
163. Capitulare Olonnense ecclesiasticivra primura. 825. mense Maio 326.
164. Capitulare Olonnense ecclesiasticum secundum. 825 Maio 328.
165. Capitulare Olonnense mundanum. 825 Maio 329.
166. Capitula de rebus ecclesiasticis. 825? 332.
X. Capitula singillatiin tradita et Hludowico Pio vel Hlothario adscripta.
167. Capitula francica 333.
168. Capitula italica 335.
XI. Addit;unenta ad Hludowici Pii et Hlotliarii capitularia
814 -827.
169. Hludowici ad arcbiepiscopos epistolae. 816- 817 338.
170. Capitulare monasticum. 817. Iul. 10 . 344.
171. Notitia de servitio monasteriorum. 817 350.
172. Pactum Hludowici Pii cum Pascbali pontifice. 817 353.
173. Hludowici Pii ad Hetti arcbiepiscopum Trevireuseni praeeeptum. 819. . . 355.
174. Capitula ab episcopis Attiniaci data. 822. m. Aug 357.
175. Capitula ab episcopis imperatori proposita. 825? 358.
176. Concilium et capitulare de clericorum percussoribus 360.
177. Haitonis episcopi Basileensis capitula ecclesia.stica. 807 — 823 363.
178. Episcoporum ad Hludowicum imperatorem relatio. circa 820 366.
179. Episcoporum ad imperatoiem de rebus ecclesiasticis relatio. post an. 821. . 368.
180. Eugenii II. concilium Romanura. 826. Novembr. 12 370.
181. Indiculus eorura qui sacraraentura fidelitatis iuraverunt 377.
1*2. Hludowici capituli legibus addendi versio friineica 379.
XII
] X D K X.
XII.
163. Ansegisi abbatis capitularium collectio 394,
Baluzianae editionis capitularia cum editione nostra eollata 451.
Pertzianae editionis capitularia cum editione nostra collata 45b\
Errata 402.
I.
CAPITULARIA MEROWINGICA.
]. CHLODOWICI REGIS AD EPISCOPOS
EPISTOLA.
« 507 — 511.
JSditur haec epistola ope codicis antiquissimi saec. VI. et VII. seripti Puris. 12097. (antea Sangerm. 936, olim Corbeiensis 26.,), in quo (fol. Vd7) epistolae verba praefixa sunt: Incipiunt Kanones Aurelianensis eamque sequuntur canones concilii Aurelianensis primi (a. bll). Uti Maassen (Geschichte der Quellen und der Literatur des canonischen Rechtsl.
i° §.336. pay. 345J refert, epistola in aliis etiam canonum codicibus Philippsii 1 743 (lesui- tarum bibliothecae 561 [569?], Meermann 576) saec. VIII. , Paris. 3846. saec. IX, Paris. 3842-4, sc. IX — X, Paris. 1454 et 1455. saec. X invenitur.
Gonciliorum editores (Sirmondi concilia Galliae I , 176; Mansi, concil.ampliss.collectio VIII , 346j epistolam saepe publiei iuris fecerunt, capitularium editores praetermiserunt.
15 Epistola posl expeditionem Gothicam (507) data apparet; ad concilium Aurelianense primum (511) eam pertinere nonnulli editores affirmaverunt , Sirmondus negavit , equidem in incerto relinquendum esse duco. (Baluze deest; Pertz deest.)
Dominis sanctis et apostolica sede dignissimis episcopis Chlotho- vechus rex.
20 Enuntiante fama quod actum fuerit vel praeceptum omni exercitui nostro, prius- quam in patria Gotorum ingrederemur, beatitudini vestrae praeterire non potuit.
In primo quoque de ministerio ecclesiarum omnium praecepimus, ut nullus ad subripiendum in aliquo conaretur, neque de sanctimunialibus neque de viduis que se in religione domini devotas esse probarentur; simili condicione et de clericis vel filiis
»5 supradictorum , tam clericorum quam viduarum, qui cum illis in domu ipsorum con- sistere videbantur; idema et* de servis ecclesiarum, quos de ecclesiis tractos per epis- coporum sacramenta constiterit, praeceptum est observare, ut nullus ex ipsis aliqua violentia vel damnum pateretur. Quodb ita ad integrum agnuscendum, ut exc his supradictis sid aliquis vim captivitatis pertulisset, sive in ecclesiis sive extra ecclesia,
30 omnino sine aliqua dilatione reddendos esse praecipiamuse. De caeteris quidem captivis
a) Id vel c. b) sic c. c) ex om. c. d) si om. c. e) praecipimus c.
LL. CAPITULABJA I. 1
2
CAPITULAKIA MEROWINGICA.
laicis qui extra pace sunt eaptivati et fuerint adprobati, apostolia1 cui volueritis arbitrii vestri est non negandum. Nam de his qui in pace nostra' tam clerici quam laici sub- repti fuissent, si veraciter agnoscitis vestras epistulas de anulo vestro infra signatas, sic ad nos omnimodis diriganturg et a parte nostra praeceptionem latam noveritis esse fir- mandam. Sic tamen populus noster petit, ut, cuicumque epistulas vestras praestare fueritis dignati, cum sacramentum per Deum et benedictione vestra dicere non tardetis, rem istam quae poscitur veram esse: quia multorum varietates vel falsitates inventae sunt ut conpraehendatur, sicut scriptum est: lPerit2 iustus cum impio'. Orate pro me, domini sancti et apostolica sede dignissimi papae.
f) ita cod. cum editionibus anterioribus ; fortcusse vestra legendum est, cum apostolia vel litterae pacificae ah episcopis darentur. g) dirigatis edd.
1) Apostolia vel epistolia facere, hoc est litteris pacificis homines munire, privilegium erat episcopis concessum (Conc. Aurel. II. «/.533 cap. 13. Concil. Turon. II. ai. 567 cap.Q). Quod privilegium rex hoc loco confirmat. Iterantibus potissimum tales epistolae dabantur , quae, ut Diony- sius e.riguus secundum Concil. Chalcedon. act. XV. can. 2 refert, epistolia nominabantur si pauperibus ct indigentibus , litterae vero commendatitiae si honoratioi-ibus personis ab episcopis praestabantur. 2) Genes. XVIII, 23.
2. CHILDEBERTI I. REGIS PRAECEPTUM.
511—558.
Jffittilum exstat in unico codice, olim Corbeien&i 2ti, deinde Sangermanensi 936, hodie Par. 12097, folio1Q2. Primo editum est eiusdem codicis ope a Sirmondo (Conc. Gall. 1. p. ijQ()), post eum ab aliis multis, quos laudat Pardessus (diplomata I. p. 112. n. b). Sirmondus eumque secuti edttores omnes recentiores epistolam circa annum 554 emissam esse coniecerunt, quo aryumento ducti nescio. Codex praecepti inscriptionem offert: Incipit epistola clementissimi et beati regis nostri Childeberthi , data per ecclesias sacerdotum vel omni populo. (B. I, 5; P. I, \.)
Oredimus hoc , Deo propitio, eta ad nostram mercedem et ad salutem populi per- tenere, si populus cristianus, relictam idolorum culturam, Deob, cui integram promisi- mus tidem, in quantum inspirare dignatus fuerit, purae deservire debeamus. Et quia necesse est, ut plebs, quae sacerdotes praeceptum non ita ut oportit custodit, nostro etiam corrigatur imperio, hanc cartam generaliter per omnia loca decrevimus emittendam, praecipientes ut quicumque admoniti0 de agro suo, ubicumque fuerint simulacra con- structa vel idola daemoni dedicata ab hominibus factum, non statim abiecerint vel sacerdotebus hoc distruentibus prohibuerintd, datis fideiussoribus non aliter discedant, nisi in nostris obtutebus praesententur.
Qualiter in sacriligiis Dei iniuria vindicetur, nostrum est pertractandum , et quia fides nostra , ut verbo de altario sacerdote faciente , quaecumque de euangelio , prophetis vel apostolo fuerit adnuntiatum, in -quantum Deus dat intellectum. Ad nos quaeremo- nia processit, multa sacrilegia in populo fieri, unde Deus ledatur et populos per pecca- tum declinet ad mortem: noctes pervigiles cum ebrietate, scurrilitate vel cantecis, etiam
a) ut b) dei c. c) admonetus c. d) prohibuerit c.
CAPITULARIA MEROWINGICA. 3
in ipsis sacris diebus pascha, natale Domini et reliquis festivitatibus vel adveniente die domineco bansatrices1 per villas'' ambulare. Haec omnia unde Deus agnoseitur laedi, nullatinus fieri permittimus. Quicumque post commonitionem sacerdotum vel nostro praecepto sacrilegia ista perpetrare praesumpserit, si serviles persona est, centum ictus 5 flagellorum ut suscipiat iubemus; si vero ingenuus aut honoratior fortasse persona estf
e) villas corr.; prima manu ui . . . as. f) Desinit itu constitutio in uuico codice , folio uno cxciso. Pctrus Delalande in supplementis ad Sirmondi Galliae conciliorum editionem ]>ug. 5(> uddid.it rerba: districta inclusione digna. Sunt hi autem in poenitentiam redigendi, ut qui salu-
10 bria, et a mortis periculo revocantia, audire verba contemnunt, cruciatus saltem corporis eos ad desiderandam mentis valeat reducere sanitatem , ex Gregorii M. cpistola ad Ianuarium (lilrro IX. indict. II. epist. LXVII. secundum editionem ordinis Benedicti) desumta. Pertzius sub fine huius constitationis collocavit verba: Iudaeis a coena Domini usque in primum pascha per plateas aut forum quasi insultationis causa deamhulandi licentia denegetur, quae in concilii Matisconensis
15 primi (ao. 581) cap. 14 itemque in concilii Meldensis (845) capite 73 taraquam ex edicto domni Childeberti rcgis desumta allegantur. Sed haec rerba istius nostrue Childebcrti cpistoloe parte.m effecisse pyro certo vix dici potest.
1) ' Bansatrices vel forte dansatrices, ut volunt aliqui'. Petrus Delalomle in Huppleta. ad Sirm. con;. Gall. pag. 340.
3. PACTUS CHILDEBERTI I. ET . CHLOTHARII I.
511 - 558.
Traditur in codicibus 1) Guelferbytano inter Weissemburgenses 97 fol. 34. 2) Paris. 4404 fol. 225. 3) Luijdun. Batavorum Voss. Q. 119 fol. 86 v. 4) Monacensi
25 4Uofol.U\ 5) Paris. 18237 fol. 92v. 6) Paris. 10758 pag. 65. 7) in eodem codice secunda vice pa<j. 78. 8) Paris. 4628^1 fol. 71 v. 9) Paris. 4760 fol. 11 v. 10) Vati- can. bibl. Re<j. Ghrist. 1036 fol. 44, inde a capite\4. in cod. 11) Vatic. Re</. C1i.rist.b20 fol. 101. Praeterea in codicibus compluribus apojraphis recentioribus , e. ttr. Paris. 4631, Vat. Reij. 1728. In omnibus codicibus capitad — 18. capitibus 1 — 8 confinuo sub-
30 nexa sunt.
Hecundum inscriptiones cajntibus primo et nono praefi.ras capita 1 — 8 pro duorum Francorum reyum pacto , capitad — 18 pro Ghlotharii decreto vuljo habentur. Gontra iam Bijnonius animadrertit, hoc utrumque capitulare pro.rime cohaerere unumque illorum regum j>actum efficere, cui quadam ratione assentior. Existimo enim, capita 16. 17. 18.
35 nullo modo decreti a solo Chlothario editi pa.tem efficere, quum secundum capufld inter nos (scil. legislatores) germanitatis caritas, indisruptum vinculum, custodiatur et de ipsorum communibus provinciis agatur. Praeterea autem in capitibus 16. et 17. et capite 9. eadem omnino res diversis tantum et in capite nono concinnioribus verbis con- stituitur, ut illa tria capita non in eadem constitutione ab initio edita esse possint.
40 Similis quidem consensus etiam inter capita9 — 15 et 1 — 8 pluribus locis observafur. Ita igitur in his capitulis fres pqrtes discernendae sunt, tamen quodammodx) coniunctae. Mihi autem haec res ita se habere videtur. Gapita 1 — 8 a solo Ghildeberto rege emissa duco, quod fortasse affirmatur inscriptione , quam codices 1 et 10 praebent; similem con- stitutionem, capitibus 9 — 15 constantem, Ghlotharius etiam, ut inscriptio nos docet,
45 edix.erat. Postea ambo reges convenerunt, utramque constitutionem quasi ab utroque edi-
1*
4
CAPITULAKIA MEROWINGICA.
tam Jirmaverunt, capitibus 1 6 — 1 8 elucidaverunt et adauxerunt et pro uno Pacto pro tenore pacis domnorum Childeberti et Chlotharii promulgaverunt , quae inscriptio non ad Childeberti decretum (c. 1 — SJ, cui antehac in editionibus praefixa erat, pertinet, sed potius e capitibus 16. 18 desumta est.
Utrum Childeberto primo et Chlothario primo an secundis hoc pactum tribuendum sit, admodum dubitatur: equidem cum Bouquetio primis illis regibus ipsum adscribendum esse duxi, quippe qui soli dicere poterant: inter nos germanitatis caritas, indis- ruptum vinculum , custoditur. Nam quod Pardessus aliique Childebertum et Chlotharium secundos, qui patrueles erant, pacti auctores habent, dicendo, saepius Francorum reges 'fratres' (hodie 'mon frhre') se invicem appellare, tamen persuadere mihi non possum, verba 'germanitas' et 'indisruptum vinculum' de aliis dici potuisse, quam de iis qui proprie fratres germani fuissent.
Quas meas de pacto sententias epilogus etiam ad legem Salicam, qui dicitur, de- fendere videtur, in quo secundum codicem Guelferbytanum leguntur haec : sic vero Childe- bertus rex post multum autem tempus pertractavit, qui addere debirit ; ita a LXXVTII. usque ad LXXXIII. perinvenit, quod ibidem digne imposuisse nuscuntur, et sic fratri suo Clotario hec scripta transmisit. Post hec vero Clotarius cum hos titulus a germano suo seniore gratenter excepit; sic postia cum rignum suum pertractavit, ut quid addere debirit ibidem quid amplius dibiat construhere, ab LXXXVIIII titolus usque ad LXIII (lege: LXL) statuit permanere; et sic postea fratre suo rescripta direxit, et ita inter eis convinit ut sta omnia sicut anteriore constructa starent. Haud dubie epilogi auctor his verbis pactum nostrum spectavit, quod in compluribus codicibus legi Salicae subnectitur et pro eius titulis LXXVII — LXL in Guelferbytano codice recensetur.
Pacti textus in codicibus omnibus maxime corruptus est, in antiquissimo Guelfer- bytano multis iam glossis auctus et mutatus. Codicum nostrorum 1. 3. 4 lectionem accurate complures auctores, novissime Alfredus Holder in legis Salicae editionibus, typis dederunt; rnaiorem etiam lectionum varietatem 1. 1. Hessels praebet in legis Salicae editione. Lectionum varietatem admodum selectam dedi. (B. 1, 15. 19; P. I, 7. 1\.J
Pactns" pro tenore pacis domnornni Childeberti et Clilotliarii regum.
Pactus Childeberti regisa.
1. Utb, quia multorumc insaniae convaluerunt, malis pro inmanitate scelerumd digna reddantur. Id ergo decretum este, ut apud quemcumque post interdictum latro- cinius conprobatur vitae incurrat periculum.
2. Sif quis ingenuamg personamg per furtum ligaverit11 et negator1 exteterit1, duodecim1' iuratores medios electos dare1 debet1, quod furtum quod obicit verum sit.
a) Inscriptiones in codd. itavariant: Pactus childeberti regis. De retinore pacis 1. Pactuin childebcrti regis pro tenore pacis. childeberti et chlotharii emissum 10. Pro tenore ad omnes regis hildeberto et lotharii emissum 4. Pro itinere pacis ad omnes reges childebertu et clo- thariae missum 2. Pactum (Pactus 5. 6.) pro tenore (timore 5. 6. 8. 9.) pacis domnorum childe- berti et chlotharii (cholotharii 3) regum (regis 6. regum Francorum 3) 3. 5. 6. 8. 9. Propter tenore pacis 7. b) A cod. 1. abest cap. 1., et capitis 2 initium est in verbis: appellavirit et negaverit iuratoris medius reli. Ut om. 2; Et 4. 6. 7; id 3. c) mallorum 2; malorum 3. 10. d) necesse est ut add. 3. e) apud nos maioresque natus Francorum palacii procerum add. 3. f) capp. 2 — 8 desnnt 7. g) hominem ingenuum 3. 10; ingenuus 2. h) appellaverit 1. 3; appellatus 2 , quae lectio fortasse genuina est; reliquorum codicum lectio ligaverit consentanea est capiti 10. i) negaverit 1. 2; negotiaverit 3 ; negat 9. k) numerum omittunt 1 — 3., fortasse, in relitpiis codd. suppletum. 1) dare debet om. 1 — 3.
CAPITULARIA MEROWINGICA.
5
Etm sic latro redimendi se habeat facultatemm; si facultas deest, tribus mallis parenti-
bus offevatur, et si non redimitur, vitan carebitnl.
3. Si° quis furtum suum invenerit0 et occulte sinep iudicep compositionem acce-
peritq, latroni similis estq. 6 4r. Si quis9 ingenuus in furtum inculpatus fuerit et ad eneum1 provocatus ma-
num" incenderit, de quantum inculpatus fuerit conponatT.
5W. Si2 servus in furtum inculpatur, requiratur a domino ut ad XX13 noctes
ipsum in mallum praesentet, et si dnbietas est, ad sortem ponatur. Quod si placitum
sunnis detricaverity, ad alias XX x noctes ita fiat7-. Et prosecutor causae de suos con- io similes tres et de electos alios tres dabit" qui sacramenta firment perb placita, quod
lex salica habet»4 fuisse conpletumb. Etc si dominus servum non praesentaverit , legem
unde inculpatur conponat et cessionem de servo faciat.
6d. Si servus minus tremisse involaverite et mala sorte priserite, dominus servi
tres solidos solvat et servus ille trecentos ictus accipiatf. 15 7. Si quis alieua mancipia iniuste tenuerit et infra dies quadraginta non redde-
derit, latro mancipiorum teniatur obnoxius.
8. Si ledus^ de hoc quod inculpatur ad sortem ambulaverit" et mala sortem pre- serit, medietatem ingenui legem1 componat et sexk iuratoris medios1 electosk darem debet.
s-o Decretio * Chlotharii regis.
9. Decretum est, ut quib adc vigiliasd constitutas nocturnase furesf non caperent, eog quod per diversa intercedente conludio scelera sua pretermissas h custodias exerce- rentg, centenas fierent In cuius centena1 aliquid deperierit, capitalek qui perdiderit recipiat,-et latro1, vel sim in alterius centenam appareat deduxissek et adhoc5 admoni-
25 tus si neglexerit, quinos11 solidos condempnetur; capitale tamen qui perdiderat, ad cen- tena illa accipiat absque dubio, hoc est de secunda vel tertiaoG. Si vestigius conprobatur
m) sic vel similiter 1 — 4. 10; et si latro redimendi se habeat facultatem, se redimat vel
similiter rell. n) sic vel similiter 1 — 4; de vita componat rell. o) sic. vel similiter 2. 3. 10;
verba desunt 1 ; si quis furtum vult celare 4 — 6. 8. 9. p) demnt 4. q) fecerit et qui acce- 30 perit latronem similis est illi 4. r) Rubricam kahent: Si hominem ingenuo in furto appella-
viret 1 ; Cuius manum ad eneum (ignem 2) incenderit 2. 3 ; De manu ad eneum incensam 4.
s) homo 4. 6. t) ignem 2. u) suam add. 1. 3. v) furtum conponat 3; tantum conponat 4.
w) Rubricam habent: Cuius manum ad henium inciderit (cfr. not. r.) 1. Ut servus ad sortem
furtum 2) ambulaverit (exeat 3) 2. 3. x) XV. 1. y) non detric. 5. 10. z) faciat 3; pla- 35 citum faciat 4. a) qui habet om. 4. b) pro suplicacion debet eum liberare 1 .
c) Quod 4. d) In cod. 4. hoc caput ita legitur: Similiter servus minus tremise involaverit de
quo inculpatur legibus conponat et de servo cessionem faciat. e) sortem nut preserit, om. inv.
etl; furaverit et sertemia 10. f) flagellorum add. 5. 6. g) lex 1 — 3 h) adiaciritl;
iaceret 2; et iecerit4; amb. et m. s. om. 10. i) lex 2; deest 1. 3. k) septem 1. 3. 1) de- 40 sunt 3. m) donare 2. 3.
a) sic 5. 6. 8 — 10; incipit decretio hlotarii regis3; discretio hlotarii regis 4; Decretum
Chlothario 2; De rege chlothario 7; Deinde Chlotarius rex posuit decreta ut qui rell. 1.
b) qui om. 4. 5. 6. 10; quia corr. Tilius. c) ad om. 3. 4. 6. 10. d) hoc est ad qua et (h. e.
wactas coniecit Pertz) add.l. e) nocturnos 2. 5; nocturnis furis 3; noct intercedente
45 om. 4. f) diversi furis 1. g) eo . . . exercerent ora. 5. 6. h) sic 4; pretermittat 1;
praetermissa 2; propter missa 3. i) fuerit et add. 4. k) loco capitale . . . deduxisse italegitur
in cod. 1.: caput trustes restituat vel in alterius centenam vestigium proponat aut deduxerent.
1) latro ille 3 ; latro insequatur 5; latronem insequerit 10. m) si om. 2. 5; se 4. n) qui-
nos XV sol. 2. o) custodia add. 10.
50 1) Lex Sal. 58, 3. 2) Lex Sal. 40. 3) Dominus ter rnannitwr ad placita septenis noctibus
diUita. Lex Sal. 40, 8. 4) Legitimam mannitionem. 5) SequeUim. 6) Scil. centena , in quam Uitro fugit.
6
CAPITULARIA MEROWINGICA.
latronis, tamen presenciap7 aut0- longe multandus; et si persequens latronem suum con- prehenderit , integram sibi conposicionem accipiat; etr si per trustem invenitur, mediam8 conpositionem trustis1 adquirat* et capitalem exegat ad latronem.
10. Si quis in alterius domum ubi clavis est furtum invenerit8, dominus domus de vita conponat. Si quis cum furtuu capitur, antedictae subiaceat legem. Et si de suspectione inculpatur, ad sortem veniat: et si malam sortem priserit, latrov: tamen ad utramque partem sint ternas personas electas, ut nec conludius fieri possit.
11". Dex servisx ecclesiae aut fisciv vel cuiuslibet, si a quocumque ' inculpatur, ada sortemb aut ad plebium promoveatur, autc ipsec precius4 dominoe reformetur: namf probatif periculum^8 subiacebunt.
12h9. Si1 quisk cuiuslibet de potentibus 10 servus, qui per diversa possedent1, de crimine habetur suspectus, domino secrecius cum testibus condioatur, ut intra viginti* noctes ipsum ante iudicem debeat presentare. Quod si inm statutum tempus, interce- dente conludio, non" fecerit0, ipse dominus status^ sui iuxta modum culpaep inter11 freto et faido''* conpensetur. Si servus ante admonitum dominum defuerit, capitaler dominus restituat et de servo faciats cessionem, utf cum inventus fuerit detur" vin- dictam".
13v. Si quis occulte dew re sibi furata ax quolibet latrone compositionemw> acce- perit, utraque4 latronis cnlpam subiaceat3; fures tamen iudicibus presentetur0.
14. Nullus latronemvc velc quemlibet culpabilem, sicutd cum episcopis convenit, de atrio ecclesiae extrahere e praesumatf 12 . Quod si suntecclesiaec', quibusg atriaeh clau- sae nond sunt, ab utrasque partebus parietum terrae spacium' aripennisk13 pro atrio observetur. Nullus1 confugiens foris antedicta loca pro operarumm cupiditate se ducat". Quod si fecerit et capti fuerint, ad dignum sibi subpUcium condemnentur.
15. Quod014 si cuiuslibet servusp deserens dominum suump ad ecclesiam confu- gerit, ubi primum dominus eius advenerit, continuoq excusatus reddatur1, futurum uts,
p) per presencia 1. q) nihil 5. 6. 10. r) quod 2. 3. s) mediam .... invenerit (cap. \Q) ora. 4. t) trustes ad se recipiat 1. u") ubicumque add. 1. v) Ita 1. 3; loco latro. . . . fieri possit cod. 10.: culpabilis iudicetur. w) De servis diversis iudicio probandis rubrica 4; De servis ecclesiae 6. 8. x) Si quis servus 4. y) deest 1. z) pro qualibet causa add. 4. a) aut ad 1. b) veniat adcl. 2. 5. c) aut ipse om. 4. d) aut precium 1. e) a domino 5. f) probacio, om. nam, 1. g) deest?>. h) De servis accusatis in multis rubr. 4. i) Si quis quodlibet de potentis pro suo servo adinoniatur, ut per div. p. loca 1. k) quis orti. 2 — 4. 1) XV. 1. m) intra 1. n) non ei 1. o) fuerit (fuerunt 3) presentatus 2 — 4. p) statutus sui iusta modo sui 1. q) statutum 2; in statum 3. q*) feitum 1; fedo 2. r) culpa 2. s) dominus faciat 1. t) futurum et 1 ; aut 4. u) vindicta facta2; detur vindictae 3 ; detur ad vindictam 4. v) De latrones ad ecclesiam fugientibus rubrka 4. w) rem sive conpo-
sicionem at quodlibet latronem 1. x) a quol. usque ad finem cap. desunt 2. y) compos
latronem (cap. lij om. 3. 4. z) ut res quem 1; intelligas: uterque. a") subiaceat ....
usque ad causa remaneat ita (cap. 16_) om. 6. 8. b) Nullus latronis vel quem libet culpabilem ocultare presumat. Cui si ficerit similis illi subiaceat culpe add. 1. c) latr. vel om. 1.
d) si quis 3 ; si quid 5. e) extrahere . . . ecclesiae om. 2. 3 ; extr clausae non
om. 4. f) presumpserit cannonibus feriatur 1. g) quorum 1; deest 2. h) deest 1.
i) deestS. k) aripenne uno 3. 1) et nullatinus fugiens 1. m) operum 2. 3 ; opera 4. n) dicat quod non sit 1; dicat exire 5. o) si cuilibit servus ad quocumque deserat confugium fecerit primuin rell. 1. p) deserviens domino suo 4. q) cito 1; deest 3; omnium rerum 5. 11. r) Reliqua capitis pars deest 2. 3. s) ut om. 4 ; aut 5.
7) Statim, continuo. Cfr. infra c. 16 et Childeb. II. decret. cap, 11. 8) Vitae; cfr. in- fra c. 18. 9) Lex Sal. 40. 10) Cfr. Chloth. II. edictum c. 19. 11) Fredum cum faido solvat. Lex Sal.Sb, 7. 12) Concil. Aurel. I. a. 511. can. 1.: De . . . furibus si ad ecclesiam confugerint . . . . ut ab ecclesiae atriis .... eos abstrahi omnino non liceat. 13) Semiiugerum. 14) Conc.Aurel. cit. ca.n. 3.: Servus qui ad ecclesiam pro qualibet culpa confugerit, si a domino pro admissa culpa sacramenta susceperit, statim ad servitium domini sui redire cogatur.
CAPITULARIA MEROWINGICA.
7
sil de precium convenerit", non negetur. Quod si repetenti domino datus non fuerint sed fugerint, illi qui eum reddere nolueriteius precium reddat: postmodum si invenitur et placuerit, receptum precium domino reformetur.
16\ Dew flscalibus etx omniumv domibus* censuimus. Pro tenore pacis iubemus, 5 uta in truste electi centenarii ponantur, per quorum fidem adque sollicitudinem pax praedicta observetur. Etb quiab propiciante Domino interc nosc germanitatisde caritas, indisruptum vinculume, custoditur, centenariif inter communes provincias licentiam ha- beant latronesf persequere vel vestigia adsignatag minare et in truste quod defecerit, sicut dictum15 est, causah remaneat'1, ita ut' continuo capitale ei qui perdiderit refor- i° marek festinet, tamenk ut1 latronem perquirat. Quem si in truste pervenerit, medieta- temm sibi vindicet", vel, dilatura16 si fuerit, de facultate latronis ei qui damnum0 pertulit sarciatur. Nam si persequensp latronem coeperitn, integra sibi composicione, simulr et solucioneqr vel quicquid dispendii fuerit revocabit; fretus tamen iudici in cuius provin- cias est latro* reservetur". 15 17. Si 15 quis ad vestigiumT velw latronem persequendum admonitusxv venire noluerit, quinque solidos iudice2 condemneturx.
18. Et quae in Dei nomine pro pacis tenore constituimus, in perpetuum volumus custodire, hoca statuentesa, ut si quis ex iudicibus huncb decretumb violare presump- serit, vitaec periculum se subiacere cognoscatd.
20 t) se 4. 7. 10. u) Cod. 1. ita: cumvenerit precius redatur tamen ad municionem perientes
redere noluerit precium solvat futurum cum invenitur si placit receptum precium servus do- minum reformetur. — Convenerit . . . rec. precium om. 5. 6. 8.9.11; convenerit rell. cum cap. 1 6. omittit 10. Codices omnes ita mutili sunt, ut haec altera capitis pars in solo codice 4. tradatur • tamen genuinam eam duco. v) Ut in truste electi centenarius ponantur rubr. in cod. 1.
25 Ut fiscales in trustem eant 4. w) Pro 1. x) ut 2. 4. 5. 11; ut ad 3. y) contra 5; intra 11. z) dominum 2; dominus 5; domus 3. 11; domos 4. a) ut om. 1 ; iub. ut om. 4. b) et quia om. 3. c) int. n. om. 1. d) germanos fratres 4. e) germanitas vinculum caritatis 1. f) centenarius ergo vel qui iu troste esse dicuntur abent latronis rell. 1. g) tamen add. 1.
h) cumsarciatur 1. i) Hic incipiunt cod. 6. 8. 9. cum editione Baluzii. k) refurmetur ite ta-
30 men 1. 1) «H; et, loco tamen ut, 2.3. 5. 6. 11. m) per se invenerent 1 ; perinvenerit 3. 6 ; et ibi inventus fuerit add. 11. m) conposicionem add. 1. n) capitale add. 1. o) furtum 1. p) per se 1. q) coep .... soluc. om. 4. r) vel dissolucione 1. s) pago 5. 11. t) deest 5. 11. u) requirenti add. 1 ; requiratur 2. v) minandum add. 5. 6. 11. w) ad add. 1. 2. x) Cod. 1. ita: ire noluerit si moniti fuerunt et si eos sunnis non detenuerit. sol. XV. culpabilis iudicetur.
35 y) penitus add. 2; ponitur add. 3. z) deest 5. 6. 11. a) interdicentes 1. b) hec 1.
c) Cod. 1. ita: vita incurrat periculum et sta omnia ante dicta nostra sicut priora stare iubemns, quae verba similiter leguntur in epilogo legis Salicae. d) pertimescat 4. In cod. 10. adduntur haec: Si quis alterum pitto excusserit, malb. wistritto sunt denar. CXX qui faciunt sol. III culp. ind. excepto capitale in loco restituat.
15) Supra capite 9. 16) Dilatura kUm significat quod paullo pnst dispendium dicitur.
8
CAPITULARIA MEROWINGICA.
4. CHILPERICI EDICTUM.
561 — 584.
Chilperici Neustriae regis edictum traditur in codice Lmgdunensi Batavorum Q. 1 1 9. fol.S'dy eiusque apographo recentiori Par. suppl. lat. 1046, cuius usum fecit Pardessus dipl. I. 143; in cod.Par. 4404 inscriptio edicti in indice invenitur. Edictum multis locis » admodum obscurum et maxime in codice corruptum circa annos 573 — 575 Pardessusio editum visurn est, quo tempore terram intra Ligerim et Garumnam (c. 1.) jiuvios Ghil- pericus rex subegit. Accurate codicis lecturam tradiderunt Holder et Hessels in legis Salicae editionibus. (B. deest; P. II,
Edictusa domni Chilpirici regis. io
1. Pertractantes in Dei nomen cum viris magnificentissimis obtimatibus vel an- trustionibus et omni populo nostro convenit, quia fluvium Caronna hereditas non trans- iebat, ubi et ubi in regione nostra hereditas detur, sicut et reliqua loca ut et Turro- vaninsis1 hereditatem dare debent et accipere.
2. Similiter convenit, ut rebus concederemus omnibus leodibus nostris, ut per i6 modicam rem scandalos non generetur in regione nostra.
3. Simili modo placuit atque convenit, utsi quicumqueb vicinos habensaut filios aut filias post obitum suum superstitutus fuerit, quamdiu filii advixerint, terra habeant, sicut et lex Sahca habet2. Et si subito fihos defuncti fuerint, filia simih modo accipiant terras ipsas, sicut et filii si sivi fuissent aut habuissent. Et si moritur, frater alter 20 superstitutus fuerit, frater terras accipiant, non vicini. Et subito frater moriens frater non derelinquerit superstitem, tunc soror ad terra ipsa accedat possidenda.
4. Detc illi c vero et convenit singula de terras istas qui si adveniunt, ut leodis qui patri nostro fuerunt consuetudinem qua habuerunt de hac re intra se debeantA
5. Idemque convenit, ut quicumque uxorem acceperit et infantes inter se non 25 habuerint, vir uxorem suam superstitem mortuus fuerit, tuncilla mulier diinediam dotem accipiat et dimediam parentis" defuncti mar^to ad se recolligant; et sif mulierf sub tali condictione* mortua fuerit, media maritus simili modo ad se revocet et .mediaetatem parentibus ipsius muhere ad se recollegant3.
6. Qualeh condictione placuit atque convenit, ut si servus4 hominem ingenuum 30 occiderit, tunc dominus servi cum VI. iuramento, quod pura sit conscientia sua nec suum consilium factum sit nec voluntatem eius , et servum ipsum det ad vindictam. Et
si servum dare non potuerit, in ipso iuramento fide data5 donet, quod1 nec ibi sit ubi eum sensit nec scit nec eum atingere possit, dulgat6 servum hoc est de licentia paren- tibus coram parentes qui hoccisus est et de ipso quod voluerint faciant , et ille sit exolutus. 35
a) sic titulorurn irtdex in cod. Puris. 4404; de dictis domni hitperichi pro tenore pacis eod. Lugd. b) cumque c. c) Dehinc vel deinde corr.f (Waitz.) De tilli legendum ? ? (Kem in legis Salicae editione ab Hessels parata.J d) conservare supplet Pertz. e) partis c. f simi- liter c. g) maledictione corr. add. tali, c. h) quare c. i) deest c.
1) Id est Tervannensis (Terouanne hodie in Flandria) Pertz; fortasse Turonensis (ToursJ intelli- 10 gendum. 2) L. Sal. 59, 1. 3) Cfr. Cap. ad leg. Sal. add. 1,1. 4) L. Sal. 35, 5. 40. 5) L. Sal. 50. 6) Indulgeat? Intellige: cessionem faciat de servo, ut super id pacto p-o
tenore pacis c. 5. 12.
CAPITULARIA MEROWINGICA.
7. Similiter convenit, ut quicuraque admallatusk fuerit et in veritateni testimonia non habuerit unde se aeducat, et necesse est ut1 initiumm fidem faciant et non habue- rit simili modo qui pro eum fidem faciat: ut" ipse in senextra manu fistucam teneat et dextera manu auferat7.
5 8. Quale convenit modo, ut si servum sors° nunciatafuerit de furtum8, tunc domi- nus servi inter X noctes mittat servum ad sortem. Si ibi illum in illas X noctes non miserit in praesente, tunc in XL et duas noctis eum mittat, et tuncp ibi servus ad sortem venire debet, et illi quiq furtum pertulit ius sit cum VI videre1. Et si ad XL et duas noctis non venerit nec sunnia adnuntiaverit , tunc servus culpabilis iudicetur;
io et causa super domino magis non ascendat nisi quantum de servo lex est, aut ipsi servus decidat9 aut dominus pro servo conponat, hoc est solidos XII et capitale et delatura. Et si in XL et duas noctis legibus sunnia nuntiaverit, in octuaginta et quatuor noctis postea placitum intendatur; et si ibi se non eduxerit, sicut supra scriptu est culpabilis iudicetur; nams ad XL et II noctes sunni' adnuntiaverit1, iectusu|° XV sohdos com-
io ponat. Et si inter ipsas XL et II noctes nec fidem facere nec conponere voluerit, tunc rogat ille qui consecutus est, ut de legem inter XIIII solvat quod antea dictum est; et si adhuc inter ipsas XIIII noctes noluerit solvere, rogit inter VII noctis. Etv si inter ipsas VII noetiV nec fidem facere nec componere voluerit, tunc in proximo mallo ante rachymburgiis sedentes et dicentes, quod ipsi illum ante audierit sic invitetur11 graphio,
20 cum fistuco mittat super se, ad res suas ambulet et prendat quantum rachymburgii antea odierit; et graphio cum VII rachymburgiis antrutionis bonis credentibus aut quis sciant accionis12 a13 casa illius ambulent et pretium faciant et quod graphio tollere de- bet. Et si graphio ante rachymburgiis sedentes non fuerit invitatus, non ibi presummat ambulare. Et si invitatus fuerit et ibidem noluerit ambulare , de vita sit culpabilis 14.
25 Et si graphio super pretium aut extra legem aliquid tollere presumpserit, noverit se vite suae perire"' dispendium 15. Et si dixerit illex cui res tolluntur, quod male eum destruat1*5 et contra legem et iustitia, tunc muniat' graphio eum inter noctis quadra- ginta et duo et ille etz suo contractorem qui eum invitavit simihter muneat\ Et si non negaverit ille qui invitavit, adducat VII rachymburgiis 17 ferrebannitus qui
3o antea audissent causam illam: nobis praesentibus erit18. Et si VII venire non po- tuerint et eos certa sonia detrigaverit 19 et toti venire non possint, tunc veniant III de ipsis qui preside sua dicant et pro paris suos sunia nuntiant. Et si rachymburgiis nec VII nec HI dare potuerit nec dat, graphio et ille qui accepit res illius quem contra legem et iustitiam extruderit20 [reddat]b et ille qui male invitavit solvat cui res
35 fuerunt21.
Et quioumque ingenuus de actione et vi reiecte mallaverit22 de quahbet causa,
k) ad mallum c. 1) aut c. m) ita cod. secundum Holder et Hessebs; mitium legerat Pertz. n) et c. o) soros cod. p) eum c. q) cui corr.t r) videredum (cfr. cap. 10.) corrigere vult Sohm. s) si vel quia supplendum est. t) sunnia non nuntiaverit? u) le- 40 ctus c. v) Et si . . . . noctis coniectura supphvit Merlcel. w) periretis c. x) illi c. y) nmniat — moneat, admoneat; maniat = manniat emendat Pertz. ■/.) ex corr. cod. a) ma- neat c. b) reddat orti. c.
7) Offerat, scil. fidem, sacramentum. 8) Lex Sal. 40; supra pactus pro ten. pac. c. 5. 12. 9) Ipse servus cedatur ; cfr. supra not. 6. 10) Mulcta a contumace (iactivo L. Sal. 50,3. 51.) 45 solvenda. 11) Cfr. Lex Sal. 50,3. 12) Causae non ignaris. 13) Ad casam. 14) Lex Sal. 50, 5. 15) L. Sal. 51, 2. 16) L. Ril. 32, 3. 4: strudis legitima. 17) Septem rachin- burgios paullo ante nominatos. 18) In iudicio regi-o causa agitur. 19) L. SalAS, 2 20) »S«- pra not. 16. 21) L. Sal. 51, 1. 22) Mallatus fuerit de agsoniis (soniis, sunnis) et de strude legitima et -de iectu, de quilms causis ontehac actum est ?
U,. CAPITVr.ARIA I. 2
10
CAPI TUEARIA MERO WINGICA.
simili niodo ubi23 habet lege directa sic facere debet. Et si homo malus24 fuerat qui male facit et si res non habet unde sua mala facta conponat, legibus consecutus super illum nihilhominus graphio25 ad legem que antea auditus est invita elegitur, et auferat20 per fres mallus ante rachymburgiis , ut eumc, sic voluerint, parentes aut de suis rebus redimant, aut se sciantd, si noluerint in quarto27 mallo, nobis presentibus veniant18: nos ordinamus, cui malum fecit tradatur in manu et faciant exinde quod voluerint. Nam agens28 et qui mallat ipsum ad nos adducant, et adtrutionis secundum legem eon- secutus habuerit inter octuaginta et quatuor noctes ipsa invitatio et ]ex faciat sicut su- perius scriptum est29.
9. Illas et marias qui nuntiabantur ecclesias nuntientur consistentes ubi ad- mallat30.
10. Si quis causam mallare debet et sic ante vicinas causam suam notam faciat et sic ante rachymburgiis videredum donet : et si ipsi hoc dubitant , ut malletur causam. Nam antea mallare non presummat; et si ante mallare presumpserit , causam perdat. Nam si certe fuerit malus homo qui male in pago faciat et non habeat ubi consistat nec res unde conponat et per silvas0 vadif et in presentia nec agens nec parentes ipsum adducere possunt, tunc agens ille et cui male fecit nobiscum adcusent et ipsum mittemus foras nostro sermone31, ut quicumque eum invenerit, quomodo sic antepavido interfitiat.
11. De troniaf32 vero sics convenit observare , ut sicut antea consuaetudo fuit sub temporibus avi vel . genitoris nostri, sic sequatur: et mali hominis reprimantur.
c) sic apogr. Paris; ea nisi e. Lugd. d) stiant e. e) sic corr. c; silva sua addit
prima manu. i) trotia prima manu c. ; trotia (trotinia, tronitia?) rec. mana corr. g) si c.
2.'}^ Ut ltabet lex iustitiam facere dehet. 24) Malus homo dicitur qui pauperior (L.Sal.hS.) est ct facultates non habet, item infra in capite 10; possessores contra boni homines dicuntur. 25) Vcrba corrupta spectant ad id quod antea in hoc capits dktum est: antc audierit sic invitetur graphio. 26) Offeratur. 27) Cfr. L. Sal. 58; supra Pactns pro tenore pacbs c. 2. 28) (ira- phio. 29) Ante regem et antc populum pari modo agitur; dies tantum in utroque iudicio diver- sae sunt. 30) Verba haec quid significent, , prorsus incertum est. 31) L. Sal. 56. 32) Tru- ste? <fr. Paetus pro ten. pacis.
5. UUN TCHRAMN I REGIS EDICTUM.
585. Nov. 10.
A.dcst edictum in complurilnis conciliorum codicibus , ita V) in cod. Vatic. 3827 fol. 121. a mc. evoluto, ubi post. concilia Matisconensia I et II legitur inscriptuvi verbis: Praeceptio gloriosissimi regis Gunthramni ad episcopos data qui in synodo suprascripta luerunt de observando die dominico, praeterea in 2) cod. Paris. 1455 et 3) cod. Paris. 3846, qui, olim 8. Amandi, a Baluzio adhibitus erat.
Anno 585 die 23. m. Octobris sexayinta quinque archiepiscopi, episcopi vel missi eorum c Burtjundiae et Neustriae partibns synodum in Matisconensi civitate habuerunt, convocati a (Junfchraiuno Buryundiae rege et. Chlotharii Neustriae rexjis infantis tutore.
/
CAPITULARI & MEROWINGICA.
11
(Greqor. Turon. Itb. VIII ', 1.7. Acta concilii apud Mansi IX, 946; Sinnond. I, 381.) Ad hanc Mafisconenseni synodum sequens Guntchramni regis edictum episcopis et comi- tibus datum spectat, quo primus concilii canon de die dominico celebrando confirmatur; aliorum vero canonum qui maximi momenti sunt praesertim in re iudiciaria mnlla mentio o fit, sed qeneralia tantum quaedam de pace et iustitia conservanda statuuntur.
(B.I, 9; P.l, 3.)
Grunthramnus rex Francoruni omnibus pontificibus ac universis sacerdotibus et cunctis iudicibus in regione nostra constitutis.
Per hoc supernae maiestatis auctorem, cuius universa reguntur imperio, placari
io credimus, si in populo nostro iustitiae iura servamus: et ille pius pater et dominus, qui humanae fragilitatis substantiam suo semper adiuvare consuevit auxilio, melius digna- bitur cunctorum necessitatibus quae sunt opportuna concedere, quos cognoscit praece- ptorum suorum monita custodire. Dum pro regni ergo nostri stabilitate et salvatioue regionis vel populi sollieitudine pervigili attentius pertractaremus , cognovimus iufraregni
io nostri spatia universa scelera, quae canonibus et legibus pro divino timore puniri con- suerunt , suadente adversario boni operis perpetrari , et ex hoc procul dubio indignatione coelesti per diversas seculi tempestates homines ac pecora aut morbo consumi censentur aut gladio, dum divina iudicia non timentur; atque ita fit, ut admittendo iJlicita per ignorantiarn multi depereant, et non solum praesentem vitam celerius cogantur amittere
20 sed et inferni supplicia sustinere.
Ad vos ergo, sacrosancti pontifices, quibus divina clementia potestatis paternaea concessit officium, imprimis nostrae serenitatis sermo dirigitur, sperantes quod ita po- pulum vobis providentia divina commissum frequenti praedicatione studeatis corrigere et pastorali studio gubernare, quatenus, dum universi diligendo iustitiam conversatione
25 praecipua cum omni honestate studuerint vivere, melius, cuncta rerum adversitate re- mota, coelesti beneficio concedatur tranquillitas temporum et congrua salvatio populorum. Et licet absque nostra admonitione ad vos specialiter praedicandi causa pertineat, atta- men reliquorum peccatis vos omnino credimus esse participes, si filiorum vestrorum cul- pas non assidua obiurgatione corrigitis sed silentio praeteritis. Nam nec nos, quibus
30 facultatem regnandi superni regis commisit auctoritas, iram eius evadere possumus, si de subiecto populo sollicitudinem non habemus.
Idcirco huius decreti ac definitionis generalis1 vigore decernimus, ut in omnibus diebus dominicis, in quibus sanctae resurrectionis mysterium veneramur, vel in qui- buscunque reliquis solemnitatibus, quando ex more ad veneranda templorum oracula
35 universae plebis coniunctio devotionis congregatur studio, praeter quod ad victum prae- parari convenit, ab omni corporali opere suspendatur nec ulla causarum praecipue iur- gia moveantur.
Sed vos, apostolici pontifices, iungentes vobiscum ronsacerdotes vestros et filios seniores eeclesiae&c iudices2 locorum, quoscumque agnoscitis quod vitae qualitas honesta
40 commendat, ita universam populi multitudinem constanti vel Deo placita iugiter praedi- catione corrigite, ut et bene viventes mysticus adhortationis sermo mulceat, et excedentes ad viam recti itineris correctio pastoralis adducat; quatenus omnes unanimi delibera- tione laudabiliter studeant vivere vel aequitatem et iustitiam conservare, qualiter ab omni peccatorum faece liberos suos sancta suscipiat ecclesia christianos. Enimvero
•<6 quicunque sacerdotum aut secularium intentione mortifera perdurantes crebrius admo-
a) patemuin 2. 3.
1) ConeiUi Mati«c. eap. 1. 2 Comitf* vel yrafivncx.
2*
12
CAPITULARIA MEROWINGICA.
niti emendare neglexerint, iuxta quod conditiones causarum aut excessusb personarum exegerint, alios canonica severitas corrigat, alios legalis poena percellat: quoniam nec innocentes potest reddere collata securitas liberos, nisi certa culparum probatio punierit criminosos, nec minorc est pietas protervos conteri, quam relevare compressos. Con- venit ergo, ut, iustitiae et aequitatis in omnibus vigore servato, distringat legalis ultio 5 iudicum quos non corrigit canonica praedicatio sacerdotum. Quo fiat, ut, dum praete- rita resecantur scelera, nullus audeat perpetrare futura, et ita universos excedentes pro disciplinae tenore servando correctionis fraena constringant, ut in universa regione no- stra pacis et concordiae iura proficiant.
Cuncti itaque iudices iusta, sicut Deo placet, studeant dare iudicia; nam non 10 dubium est, quod acrius illos condemnabit sententia nostri iudicii, a quibus non tene- tur aequitas iudicandi. Non vicarios3 aut quoscunque. de latere suo per regionem sibi commissam instituere vel destinare praesumant, qui, quod absit, malis operibus consen- tiendo venalitatem exerceant, aut iniqua quibuscumque spolia inferre praesumant.
Clericorum transgressiones cum adversario instigante contigerint, quantum illis 15 pro divino amore reverentia maior impenditur, tantum convenit ut acrius resecentur; quoniam si sancti pastores aut instituti iudices, quod nefas est, subiectorum suorum scelera potius occultare quam resecare tentaverint, se ex hoc amplius reos esse vel noxios non ignorent.
Cuncta ergo quae huius edicti tenore decrevimus, perpetualiter volumus custo- 20 diri, quia in sancta synodo Matisconensi haec omnia, sicut nostis, studuimus definire, quae praesenti auctoritate vulgamus.
Subscriptio domni Gunthramni regis. Perrunas4. Data sub die quarto Idus No- vembres anno XXIIIL regni suprascripti regis.
b) exeesso ex 3. c) maior 1. 25
3) Centenarios. 4) Peronne iu pago AmbiennL
6. PACTUM GUNTCHRAMNI ET CHILDEBERTI II.
587. Kov. 2».
Traditur in Gregorii Turonensis historia Francorum libro IX. capite 20, inscri- 30 ptum in nonnullis Gregorii codicibus: Exemplar paccionis. (B. I, 11; P. I, 3.)
Cuni in Christi nomine praecellentissimi domni Guntchramnus et Childebertus reges vel gloriosissima domna Brunechildis regina Andelao 1 caritatis studio convenissent, ut omnia quae undecumque inter ipsos scandalum poterant generare pleniore consilio definirent, id inter eos mediantibus sacerdotibus atque proceribus, Deo medio, caritatis 35 studio sedit, placuit atque convenit, ut, quandiu eos Deus omnipotens in praesenti
1) Andelot eastrum.
CAPITULARIA MEROWJNGICA.
13
saeculo superesse voluerit, fidern et caritatem puram et simplicem sibi debeant con- servare. Similiter, quia domnus Guntchramnus iuxta pactionem quam cum bonae memoriae domno Syghiberto inierat integram portionem quae de regno Chariberti ille fuerat consecutus sibi diceret in integrum redhiberi, et pars domni Childeberti ea quae 5 pater suus possederat ad se vellet ex omnibus revocare, id inter eos constat fixa deli- beratione finitum, ut illam tertiam portionem de Parisius civitatem cum terminibus et populo suo quae ad domnum Sigibertum de regno Chariberti conscripta pactione per- venerat cum castellis Duno2 vel Vindocino3 et quicquid de pago Stampinse4 vel Car- notino5 in pervio illo antefatus rex cum terminibus et populo suo perceperat in iure et
10 dominatione domni Guntchramni, cum id quod superstite domno Sigiberto de regno Clia- riberti antea tenuit debeant perpetualiter permanere. Pari conditione civitates Meldis" et duas portiones de Silvanectis 7, Turonus, Pictavos8, Abrincatas9, Vico Iulii10, Conso- rannis ll, Lapurdo 12 et Albige 13 domnus Childebertus rex cum terminibus a praesenti die suae vindicet potestati. Ea igitur conditione servata, ut quem Deus de ipsis regi-
i5 bus superstitem esse precipereta regnum illius qui absque filiis de praesentis saeculi luce migraverit ad se integritatis iure perpetuo debeat revocare et posteris suis, Domino auxiliante, relinquere. Illud specialiter placuit per omnia inviolabiliter conservari, ut quicquid domnus Guntchramnus rex tiliae suae Chlodechildae l> contulit aut adhuc Deo auxiliantec contulerit in omnibus rebus atque corporibus, tam civitates quam agri vel
2o rediti, in iure et dominatione ipsius debeat permanere; et si quid de agris fiscalibus vel speciebus atquc praesidio pro arbitrii sui voluntate facere aut cuiquam conferre vo- luerit, in perpetuo auxiliante Domino conservetur, neque a quocumque ullo umquam tempore convellatur, et sub tuitione ac defensione domni Childeberti, cum his omnibus (juae ipsam transitus genitoris sui invenerit possidentem sub omni honore et dignitate
25 secura debeat possidere. Pari conditione reproroittit domnus Guntchramnus rex, ut, sicut habet humana fragilitas, quod divina pietas non permittat nec ille videre desiderat, si contingeret domnum Childebertum eo superstite de hac luce migrare, filios suos Tlieo- dobertum et Theodoricura reges, vel si adhucd ipsi Deus dare voluerit, ut pius patcr sub sua tuitione et defensione recipiat, ita ut regnum patris eorum sub omni soliditate
30 possedeant, et genetricem domni Childeberti domnam Brunichildem reginam vel filiam eius Chlodosindame germanara domni Childeberti regis, quamdiu intra regionem Fran- corum fuerat, vel eius regina Faileubara, tanquam sororem bonam et filias in sua tui- tione et defensione spiritali dilectione recipiat, et sub omni honore et dignitate cura omnibus rebus earum, cum civitatibus, agris, reditibus vel cunctis titulis et omne cor-
35 poris facultate, tam quod praesenti videntur tempore possidere, quam quod adhuc Chri- sto praesule iuste potuerint augmentare, sub omni securitate et quiete possedeant, ut, si quid de agris fiscalibus vel speciebus atque praesidio pro arbitrii sui voluntate facere aut cuicumque conferre voluerint, fixa stabilitate in perpetuo conservetur, nec a qui- buscumque voluntas illarum ullo tempore convellatur. De civitatibus vero, hoc est
40 Burdegala, Lemovicas, Cadurcus, Benarno et Begora14, quae Gailesoindam germanara domnae Brunichildis tam in dote quam in morganegiba, hoc est matutinale donum, in Franciara venientera certum est adquisisse, quas etiam per iudicium gloriosi domni
a) penniserit ulii. b) chlothielde aUi. c) propitiante aUi. d) alios add. codd. non- jiulli. e) chlodesuiudam itlii.
45 2) Chdteaudun. 3) Vendoine. 4) Etampes. 5) Cliartres. *j) Meaux. 7) Sen-
Ug. 8) Tours, Poitiers. 9) Avranches. 10) Aire en Gascogm. 11) Conserans. 12) lia-
yonne. 13) AU>y. 14) Bordmux, Limoges, Cahors, Bearn, Tarbes; sed nonnulU codd. jrro Begora legunt Begaro (BeziersJ.
1 1
CAPITULARIA MKRO WINCxICA.
Guntchranini regis vcl Francorum superstitibus Chilperico ct Sigiberto regibus, domna Brunichildis noscitur adquisisse, ita convenit, ut Cadurcus civitatem cum terniinibus et cuncto populo suo domna Brunicliildis de praesenti in sua potestate* percipiat; reli- quas vero civitates ex hac condicione superius nominatas domnus Guntchramnus, dum advivit, possedeat; ita ut, quandoquidem post eius transitum, in dominatione domnae s Brunichildis heredumque suorum cum omni soliditate Deo propitio revertantur; nec su- perstite domno Guntchramno, neque a domna Brunichilde neque a filio suo Childeberto rege filiisque suis quolibet ingenio vel tempore repetantur. Sinrili modo convenit, ut Silvanectis domnus Childebertus in integritate teneat, et, quantum tertia domni Gunt- chramni exinde debita competit, de tertia domni Childeberti quae est in Rossontinse1•^, w domni Guntchramni partibus compensetur. Similiter convenit, ut secundum pactiones inter domnum Guntchramnum et bonac memoriae domnum Sigibertum initas, leudes i!li qui domno Guntchramno post transitum domni Chlothacharii § sacramenta piimitus praebuerunt et si postea convincuntur se in parte alia tradidisse, de locis ubi comma- nere videntur convenit ut debeant removeri. Similiter et qui post transitum domni is Chlothaehariig convincuntur domno Sigiberto sacramenta primitus praebuisse et se in alia partc transtulerunt, modo simili removeantur. Similiter quicquid antefati reges ecclcsiis aut tidelibus suis contulerunt aut adhuc conferre cum iustitia Deo propitiante voluerint, stabiliter conservetur. Et quicquid unicuique fidelium in utriusque regno per legem et iustitiam redebetur, nullumh ei praeiudicium pariaturh, sed liceat res debitas »<> possidcre atque' reeipere'. Etsi aliquid cuicumque per interregna sine culpa tultum est, audientia habita restauretur. Et de eo quod per munificentiam praecedentium regum unusquisque usque ad transitum gloriosae memoriae domni Chlothacharii6 regis posse- dit, cum securitate possideat, et quod exinde fidelibus personis ablatum est, de pracsenti recipiat. Et quia inter praefatos reges pura et simplex est in Dei nomine concordia inligata, eonvenit ut in utroque regno utriusque fidelibus, tam pro causis publicis quam privatis, quicumque voluerit ambulare, pervium nullis temporibus denegetur. Similiter convenit ut nullus alterius leudes nec sollicitet nec venientes excipiat. Quod si forsi- tan pro aliqua amissionc partem alteram crediderit expetendam, iuxta qualitatem culpae excusati reddantur. Hoc etiam huic addi placuit pactioni, ut, si qua pars praesentia ao statuta sub quacumque calliditate temporc quocumque transscenderit, omnia benefiiHa tam repromissa quam in praesente conlata amittat, et illi proficiat qui inviolabiliter omnia suprascripta servaverit, et sit de sacramentorum obligatione in omnibus absoluta. His itaque omnibus definitis, iurant partes per Dei omnipotentis nomen et inseparabilem trinitatem vel divina omnia ac tremendum diem iudicii, se omnia quae superius scripta sunt absque ullo dolo malo vel fraudis ingenio inviolabiliter servaturos. Facta pactio sub die tertio" Kalendas Decembris, anno vicesimo sexto regni domni Guntchramni regis, domni Childeberti vero duodecimo anno.
f) proprietate alu. g) clotharii aUi. hj uull. praei. patiatur alli. 1) atque rocipore om. codd. nonnulli. k) quarto alii. 4U
15) liostsort-le-long inter Soixxons et Vic mr Afane, airt Jiesson pagi Bellovacenm». JJonqtiet.
CAPITUI.ARlA MEROWINGICA.
15
7. CHILDEBERTI SECUNDI DECRETIO.
596. Febr. 2!).
tyuae a ('hildeberto Austrasiae rege diversis aunis in Martiscampis Antonaci, Traiecti, Coloniae, hoc est in terra Ribuaria , eum optimatibus deliberata erant, hoc 5 decreto ante diem Martiscampi anno 596 Coloniae habiti edito et fortasse. in hoc ipso Martiscampo conjirmato promxdgantur.
Tradiiur decretum in codicibus 1) SangaUensi~t?>\. pag.2%1. 2) Paris. 18287 '. fol 94. 3J Bamberg. 60. fol 1. 4) Taris.4621. fol.bl. 5) Paris. 10758. pag. 68. 6) tn <?ode>» codire pag. 138. 7) Par&. 4628 A. fol. 73. 8) Pam. 4760. fol. 14. 9)Pa- io,75.4404. foL23l. 10) Lugdun. Batavorum Voss. Q. 1 19. fol. 87 v. 11) Kaftc. ZiV</. Christ.b20.fol. 99 v. 12) FaCtc. P«/. CA™tf. 291. fol. 104. 13) Parw. 4409. jfet I38T. 14) Paris. 4629. /o£ 13. 15)^^.729.^.328. 16) Cheltmliam. 1736. 17) IW. j%. C%m?. 846. fol. 96. 18) Faraw. /oJ.223T. rjj jtf. p 79^
Incipit decretio1 Childeberti b regis.
»■■> Ohildebertusb*, rex Francorum, vir mluster. Cum in Dei nomine nosc omnes Kalendas Martias de quascumqne condiciones una cum nostris optimatibus pertractavi- mus, ad unumquemque noticia volumus pervenire.
1. Ita, Deo propitiante, Antonacodl Kalendas Marcias anno vicesimo regni nostri convenit, ut nepotes ex filio c vel ex filiaf ad aviaticase res cum avunculos vel amitas
*> sic venirente, tamquam si pater aut mater vivi fuissent. De illis tamen nepotis istud placuit observare qui de filio vel filia nascuntur, non qui de fratreh.
2. ln' sequenti hoc convenit una cum leodos nostros: decrevimusk ut nullus incestuosum1 sibi societ coniugio, hoc est nec fratris sui uxorem, nec uxoris suae so- rorem, nec uxorem patruo aut parentis consanguineim. Uxorem patris si quisn acceperit.
*•> mortis periculum incurrat. Den praeteritis2 vero coniunctionibus", quae0 incestae esse videntur", per praedicationem episcoporum iussimus emendare. Qui vero episcopo suo noluerit audire et° excommunicatus fuerit, perenni condemnatione apud Deum sustincat et'1 de palatio nostro sit omnino extraneus, et omnes res1' suas parentibus legitiinis amittaU qui1 noluit sacerdotis sui medicamenta sustinere'3.
3" 3. Similiter Treiecto4 convenit", ut servo, campo aut qualibet. res ad unum ducem etv unum iudicem'' pertinentes5 per decem annos quieumque"' inconcusso iurc*
■a) ita 1 — 3; decrctus9; decretum rell. b) Child. rcgis om. 1. 4; Ilildeberti 3.10.15.16.18.
b*) chelbcrtus 1. c) nos om. 1.3. 4. 10. d) anthonago 1 ; anthanacho 2 ; anteuiaeo 3 ; antheacholl.
e) filio mortuo patrcm vcl matrcm ad aviat. 10. f) mortuo patrc add. 9. <jf) in hereditatom 85 add. 5 — 8. 11. 12. h) vel de sororc fuerint procrcati add.9. 10. i) Posteavcro in 9. 10.
k sk 1 — 10; deestlh — -18; de criminosis 11.12. 1) incestuosus 10; incestum 9; incestum
usum vel inccrtum usurn rell. codd. m) sic 3.4.10.12.18; consanguinei uxoris patris. Si quis
1. 5 — 9. 14; consangtunei. Si quis uxorem patris 2. 13. 15 —17. n) Et de preteritis 1. 3.4.10.
o) incestis nuptias coniunctionibus 15.16.18. p) et om. 1. 3. 9. 10. q) insuper addrl. 15. 1 8. 40 r) facultatcs 18. g) pervcniant 12.15.17. t) qui .... sustinerc ma. 13. 15. 18. u 110-
bis add. 2.15. v) vel iud. 2.4. 18. w) unusquisquo 1. 3 — 5. 10. 12. x) dee.it 1.3 —5. 12;
ordine inconcusso 9. 10.
1) Andernach. 2 lieliquist rel de iucestuosis mtptiis iam initis? Cfr. infra decret. IV/-- mer. e.l. 3) Cfr.ad koc caput L.2 — 4. Cod. Theod. Breviar. De incestis nuptm (III. 12.). 45 4) Maestricht. 5) Possexxio iuter pratscntes quae i.i iure Romano dicitur (cfr. Interpr. L. 3. 4. Pauli sent. rec. V., 2) a possessione inter ahsentes hic dislinguitur ; iuter praesentes res possessa
dicitur, uhi actor et YCJUt 171 €tWi(lftli itlrfictJi t'1'l (XuCtS pYOvitlcitt hffuiUtllt,
16
CAPITULAKTA MEROWINGICA.
possedit, nullani habeat licentiam interciandi, nisi tantum causay orfanorum usque vicesimo* anno lieentiam tribuimus. Quoda si quis'' praesunipserit interciare, solidos 15 solvatc, et resd quae male interciavitd amittat. De reliquis vero conditio- nibus omnes omninoe tricenaxia lex excludatf, praeter id quod regna^ huc usque detenuit6. 5
4. Pari conditione convenit Kalendash Marciash omnibus nobis1 adimatis, ut ad- modo7 quicumque praesumpserit raptum facere, undek impiissimus vitius adcreveritf, vitae periculum feriatur; et nullus de optimatibus nostris k praesumat pro1 ipso1 precarem, sed unusquisque" admodum inimicum Dei" persequatur. Qui vero° edictum nostrum aususi1 fuerit1' contempnere'1, inr cuiushbet iudicis pago primitus admissum fueritr, ille» 10 iudex* collectum' solatium'8 ipsum raptorem occidat, et iaceat forbatutus"». Et si ad ecclesiani confugium fecerit, reddendus" ab episcopo, absquew ulla precatione exinde* separentur5. Certe* si ipsa mulier" raptori consenserit, ambo pariter inb exilio trans- mittantur. Et si foras ecclesia capti fuerint, amboc pariter occidantur, et facultates eorumd parentibus legitimis, et quod fisco nostro debetur adquiratur. 15
5. De homicidiis vero ita iussimus observare , ut quicumque ausu temerario alium sine causa occiderit vitae periculum feriatur: namc non de precio redemptionis se redi- mat aut componat". Forsitanf convenitf ut ad solutionem6 quisque discendat, nullush de parentibus aut amicis ei quicquam adiuvet; nisi' qui pracsumpserit ei aliquid adiu- vare1, suum weregildumk omnino componat; quia iustuni1 est, ut quim novit occidere, 20 discat" morire.
6. De farfaliis010 ita convenit, ut quicumque in mallo praesurnpserit farfalium minare, procul dubio suum weregildum componat, nichilominusp farfalius reprimatur. Etn forsitan, ut adsolet, iudexr consenserit et fortasse adquiescit istum farfalium custo- dire, vitae periculum per omnia sustineats. ss
7. De furis et malefactoris ita decrevimus observare, ut si quinque aut septem bonae fidei homines absque inimicitia interposita criminosum cum sacramenti interposi-
y) dcest 1.3 — 5. z) sic 1.3.15.16. 18; ad XX. annos rcll. a) deest 15. 16. 1H. h) super hoc iudicium «dd.lSAb — 18. e; culpahilis iiulicetur illc 9. 10. d) rein intcrciatain 10.15.10.18. c) causas add. 1. 2. 15. f) preter pupillum et limiuium add. 1. g) rixa (= rigna) :to
3. 12 — 18; in alia rcgna 2; iuterrcgmi 9; intus reguum 10. h) dexunt 13. 15. i) deext 1. 3. 5.10.18. 10 periculnm mortis incurrat, ct nullus de opt. n. de sic impiissimo vicio 13.15. 18. Y) dcximt 10. 15. 18. m) rogare 15. 18. n) inimicum Dei unusquis eum 15. 18. o) vel add. 1. 3. 4. 10. p) desuntl. 3. 4. 10. q) inrumperc 15. 18; trausseenderc 9. r) in . . . fuerit om. 15. 18. s) iudcx loci illius 13. 15.16.18. t) cinn turham collectam 13 — 16. 18. 35 u) Leetione* variant ferbatutus, forbaptutus, forbaptudus, forbatudos, forbotuos, forbatuos. v) est add. 15. 18. w) et sinc 15. 18. x) deest 1. 3. 11; cum add. 15. 18. y) in exilio deputen- tur 9. 10. z) ct 15. 18. a) postea add. 9. 13. b) in om. 9. 15. 18. c) deest 15. 18. di illorum 4 — 8.18. e) et nullo preeio (prccium nullum 15. 18) se redimere unquam (nun- quam 15. 18) valeat 13 — 15. 18. f) ct si convenerit 15. 18. g) eompositionem 15. 18. 40 h) neque 15. 18. i) quisquis (quod qui 15. 18) fecerit 13 — 15. 18. k) widrigildum 5; we- dregildum 3. 6; alii codkes wereg. , wirig. , wirg., gueregildum hic et in sequentibus capitiitus. 1) debitum 15. 18. m) iuiuste add. 13. 15. 18. n) iuste add. 13. 15. 18. o) faravalium 1; farefalius 4; farefallos 5. 11. p) quia omnino volumus ut 13. 15. 18. ((] Et om. 3. 5. 9; Et i 2. 13. 15. 18. r) hoc add. 13. 15. 18. s) incurrat 15. 18. 45
6) Qui rcm antca fiscalcm per quinquenmum inconcusso iure possedit, hac quinquennah pos- scssionc fiscum excladit vindicantem. In Breviarii titulo Codicis T/ieod. IV. 12 de triginta annorum praescriptionc, IV. 13 de rerum fiscalium quinquennii pi-acscrq)tione agitur. 7) Amodo, inde
ab hoc tempore. 8) Trastis, agmen. Cfr. supra Pactus de tenore pacis, cap. 9. 13. 9) Ahs- que compositiouc. Lcx Rib. tit.ll. Form. Marculf. ajipendix 29. (Roziere, receuil des formules ^492.) 50 10) Violcnta impedimenta , qvibus iudicia turbantur ' vel prohihentur . Griimu , Rechtsaltert.hu- mer, 848.
CAPITULARIA MEBOWIKGICA.
17
tione csse dixeiint, quomodo* sine lege involavit, sine lege moriatur1. Siu quis iudex comprehensum latronem convictus fuerit relaxasse", vitam suam amittat, etv disciplina inw populum modis omnibusw observetur.
8. Similiter Kalendasx Marcias Colonia* convenit, etv ita bannivimus5, ut unus- 5 quisque iudex, criminosum latronem ut audierit2, ad casam suam ambulet et ipsum
ligare faciat; ita ut si Francus11 fuerit, ad nostra praesentia dirigatur, et si debilioris personas fuerit, in loco pendatur.
9. Si quis centenario aut cuihbet iudice noluerit ad malefactorem a adiuvare, sexa- ginta solidis omnisb modisb condempnetur.
io 10. Et quicumque servum criminosum habuerit, et ei iudex rogaverit ipsunic praesentare, et noluerit0, suum weregildum omnino componat.
11. Simihter convenit, ut si furtus factus fuerit, capitale de praesente eentena restituat, et causad centenariusd cum centena requirat012.
12. Pari conditione convenit, ut sif centena posita ing vestigia in alia centena» 15 aut quos hdehum nostrorum ipsum vestigium miserit' et eum ad alia centena minime
expellere potuerit, aut convictus reddat latronem aut capitale de praesente restituat, et cum duodecim personas se ex hoc sacramento exuath.
13. Si> servus ecclesiae aut hscok furtum admiserit1, simili poena sustineat sicut et reliquorum1 servim Francorum.
20 14. De° die dominico similiter placuit observare, ut si quiscumque ingenuus, excepto quod ad coquendum vel ad manducandum pertinet, alia operap inq die domi- nico facereq praesumpserit, si Salicusr fuerit, solidos quindecim componat; sis Romanus. septem et dimidium solidi8. Servus vero aut tres solidos reddat, aut de' dorsum" suum componat.
25 Asclipiodusv 13 recognovit.
Datumw secundum* Kal. Marcias anno vicesimum5 secundum5 regni domni* no- stri, Colonia felieiter".
t quom. contra legcm furturn perpetravit secundum legcm moriatur 13 — 15.18. u) Et si iud. c. lat. laxaverit 15. 18. v) cthaec2. 13. w) omnino modis omnibus, om. in pop., 15.18.
30 x) Kal. Mart. om. 15. — 18. Col. om. 15. 16. 18. y) et ita bann. om. 15. 16. 18. £) audi- ret 1. 9. a) ad prindendum add. 2; persequendo add. 9. 10. b) oinnino 15. 18. -c) et ipsum praescntare noluerit 15. 18. d) causator centenarium 2. e) centenarii cum ccntenabus proficiscant 10; eorum usibus proficiscat add. 9. f) si una ceutena in alia centena vestigiuni secuta fuerit et invenerit vel in quibuscumque fidelium nostrorum terminis vestigium miserit 13.
35 15. 17. 18., qtiif/us verbis aUorum codicum omnium verba obsoura recte explicari videntur. g) in .... centena om. 2. 11. h) innocentem add. 10. i) Si servi ecclesiarum a. fisealini f. ad- miserint 15. 18. k) fiscalis 9. 10; fiscaliuin 18. 1) reliqui 9. 15. 18. m) servorum 1. 3; deent 4. o"i sic 1; Ut 9; deest in rell. codd. p) servile add. 10. q) in . . . . facere om. 15. 18. r) nic codd. omnes; in cod. 7 rec. manu (saec. XV) in marg. scripta sunt hacc: non si
4o Salicns et cetcra; quia distinguit a Romano et scrvo, et dicitur esse Francus; ita TiUus etiam correxit : Francus. s) si Romanus octo 18. t) de om. 1. u) dossum 3^ 15. 16. v) Hav recognitUmin notam soli codd. 1. 3. 10 praebent; aschlipiodus 1; asclipiod 3; asolepiode 10. w Subscnptionem om. 2. 7. 9. 11. Data 10. 15. 16. 18. x) sic 1. 13. 17; suh die 10. pridic 3. 6. 15.16.18. y) ae 1; XXII. 3. 5, 6. 8. 14.; XXV. 4; XXI. 13. 15— 18.; XX. 10. z) ^<15.is
45 a" amcn add. 3. 5. 6.
11 Nohilis, antrustiot Lex Franc. Cham. 2. 16 — 19. Sententia de seplem septenis VII, 6. 7. (Merhel Lex Sal. pag. 96. Pardessns p. 354.) 12) Supra Pactus pfro ten&re pacis c. 9. 16.
13~i Fortassis cst Asclipiodotus patricius, vir magnae tum auctoritatis in Gallia, ad quem extaitt aliquot epistolae sancti Gregorii. Baluze II. 988. C/r. (iregor. M. epist. (editio ord. S. Hened.) 50 libro IX. ind. II. ep. 119 et Uhro XI. ind. IV. ep. 14.
IX. (APITU.ARIA I
S
18
CAPITULARIA MEROWINGICA.
8. CHLOTHARII II. PRAECEPTIO.
584—628.
Jtfontesquieu , esprit. des lois XXXI, 2., hanc constitutionem non cum Sirmondo ceterisque editoribus ipsum secutis Chlothario primo sed secundo adscribendam esse demonstravit, cum capitibus 11 et 12 Chlotharii avus ecclesiis immunitates concessisse coniniemoretur , primi autem Chlotharii avus jidei christianae nunquam conversus fuerit. Hnic sententiae adstipulati sunt Eichhorn, Deutsche Rechtsgeschichte I. pg: 479 (ed. quinta), Merkel in Savigny, Geschichte des roem. Rechts VII. 48 (ed. secunda), Waitz, Deutsche Verfassungsgeschichte II. pg. 683 (ed. secunda), E. Loening, Geschichte des deutschen Kirchenrechts II. 269. aliique, contrarii vero exstiterunt Roth, Geschichte des Beneficial- tresens 224, Pardessus, diplomata I. p. 121., ducti verbis in capite 11: aut germani nostri ad primum tantuni Chlotharium referendis , quae, cum a codice 2 absint, equi- dem pro adulteratis habenda esse duxi. Caeterum haec Chlotharii praeceptio pluribus locis consentit cum edicto ao. 614 dato, quod Chlothariwm secundum habet auctorem.
Constitutio vel auctoritas haec Neustriae regni incolis Romano iure degentibus vel „provincialibusu {cap. 1. 13.) data apparet, cum praeceptio non. solum in epilogo secun- clum legum romanarum seriem dicatur, sed etiani in omnibus fere capitibus ius Ronia- num redoleat et interdum Wisigothoruni legis Romanae i^tsis verbis loquatur. Episco- pos proceresre ipsi assensum praebuisse, nullo quidem constitutionis verbo proditur, tamen non omnino negareriin.
Duoruni codictim manuscripforuni ope, quorum iani Sirmondus usum fecerat, haec quoque editio parata est, scilicet. 1) cod. Paris. 12097, olim Corbeiensis 26, deinde Sangerm. 936. , ubi folio 169. 170 legitur, 2) cod. Paris. 10753 (antea- Suppl. lat. 215. olim Corbionensis), in quopost Wisigothorum et Burgundionum leqes jbl.SQ.Sl. im;enitur.
(B. 7,7; P. 1,2.)
Olodaeharius3, rex Franeorum, omnebus agentibus1'- Usus1 est clementiae prin- cepalis nicessitatem provincialium vel subiectorum sibi omnium populorum provida sol- lecicius mente traetare, et pro quiete eorum quaecumque iuste sunt observanda indita in titulis constitutione conscribere: quibus quantum plus fuerit iustitiae adquec integri- tatisc inpensum, tantum pronius amor divutionis incumbit. Ideoque per hanc genera- lem auctoritatem praecipientes iubemus, ut in omnibus causis antiqui iuris normad servetur, et nulla sententia a quolebet iudicum vim firmitatis obteneat, quae modum leges adque aequitatis excedit.
In parentum ergo subcessionibus quicquid legebus discernentur , observentur, omnibus contra inpetrandi alequid licentia derogata: quae2 si quolebet ordine inpetrata fuerit vel obtenta, a iudicebiis repudiata inanis habeatur et vacua.
3. Si quis in aliquo crimine fuerit accusatus, non condemnetur penetus inauditus.
a) Clilotarius 2. b) coinitibus 2. c) adhibente credanms 2. d) forniain 2.
1) Lex Rom. Wisig. Nov. Valentin. tit. VIII: Boni principis eura vel prima vel maxima cst, quietem provincialium propitia sollicitius mente tractare, quibus, quauto plus fuerit humanitatis impensum, tanto pronius amor devotionis incunibit. 2) Lex Roiu. Wis. Cod. Tlieod. 1.2, 1: Contra ius rescripta non valeant, quocumque modo fuerint impetrata. Quod enim publica iura praescribunt, magis sequi iudices debent. — Interpretatio : Quaecunque contra leges a principibus fuerint obtenta, non valeant.
CAPITULAKIA MEROWINGICA.
19
Sed si in crimine accusatur et habeta discussione fuerit fortasse eonvictus, pro modum criminis sententiam quoe mereture excipiat ultionis.
4. Inter Romanus negutia causarum romanis legebus praecepemus terminari3.
5. Si quis auctoritatem nostram subreptitief contra legem elicuerit fallendo princi- o pem, non valebit4.
6. Si iudex alequem contra legem iniuste damnaverit, in nostri absentia ab epi- scopis eastigetur, ut quod perpere iudicavit versatim* melius discussione habeta emen- dare procuret.
7. Nullus per auctoritatem nostram matrimunium viduae vel puellae sine ipsarum io voluntate praesumat expetire; neque per sugessionis subreptitias rapiantur iniuste5.
8. Sanctimunialis nullus sibi in coniugium audeat sociare.
9. Ut auctoritatis cum iustitia et lege competenteh in omnebus maneant stabili firmitate, nec subsequentibus auctoritatibus' contra legem elecitis vacuentur.
10. Ut oblationis defunctorum ecclesiis depotate nullorum conpetitionebus auferan- io tur, praesenti constitutione praestamixs.
11. Agraria, pascuaria vel decimas porcorum aecclesiaek pro tidei nostrae devo- tione concedemus, ita ut actor aut decimatur in rebus ecclesiae nullus accedat1. Ec- clesiae vel clericis nullam requirant agentes publici functionem, qui avi vel genetoris"1 nostri immunitatem meruerunt.
2J 12. Quaecumque ecclesiae vel clericis aut quibuslibet personis a gloriosae memo- riae praefatis principibus munificentiae largitate conlata" sunt, omni firmitaten perdurent.
13. Quicquid ecclesia, clerici vel provincialis c nostri, intercedente tamin iusto possessionis inicio, per° triginta annos inconcusso iure possedisse probantur, in eorum dicione res possessa permaneat, nec actio tantis aevi spaciis sepulta ulterius contra
2o legum ordine sub alequa repeticione consurgat, possessionem in possessoris iure sine dubio permanentem 7.
Provideat ergo strinuetas universorum iudicum D, utpraeceptionem hanc sub omni obser- vatione custodiant, [necq 8 quicquam ahud agere aut iudicare, quam ut haec praeceptio secun- dum legum romanarum seriem contenit, vel sexusr quorumdam gentium iusta antiquae
30 iuris constitucionem olim vixisse denuscetur, sub alequa temeretate praesumant.]
e) ita 2; in se mereatur in cod. 1 primo scripta, deinde vero deleta ttunt. f) subreptive 1. g) versantem 2. h) competere 1. i) auctorebus 1. k) deest 2. 1) eccl. n. a. om. 2. m) aut germani add. 1. n) conl. s. o. firm. om. 2. o) ob 1. p) iud. ut om. 2. q) nec rell. usque ad finem om. 2. r) secus (secundum) emendat Baluze, cui consentit Sohm, frdnlrische 35 Reichsverfassung 7.224 in amnot., oppugnat Waitz, Verfassungsgesch. //.88 in annot. feditio. secunda).
3) Cfr. 1'raef. ad legem Gundoh. c. 7: Inter Romanos .... Romanis legibus praecipimus iudicari. Lex Gundoh. LV,2: Quodsi Romanus . . . iubemus . . . causam Romanis legibus ter- minari. 4) L. Itom.Wkig. C. Th. I, 2.4. interpr.: Quicquid uon vera sed falsa petitio a principe obtinuerit, quia fraus intervenit, non valebit. Cfr. etiam L. Rom. Wis. C. Th. I, 2. 7. 5) L. Rom.
40 Wisig. Cod. Theod. III, 10. c. 1: Quidam .... obreptione precum nuptias . . . . de nobis aestimant postulandas , se habere puellac consensum confiugentes . . . . Si quis .... nuptias precum sur- reptione meruerit .... 6) Romani. 7) L. Rom. Wis. Pauli sent. rec. V, 24. interpr.i Viginti annorum non requisitam possessionem , si tamen iustuin possidcndi initium intercessiss& probatur, possessori prodesse certum est. Constitutio haec, cum in triginta etiam annorum
io praescriptione iustum possessionis initium quaeratur , discrepat a lege Rom. Wis., quae de triginta annorum praescriptione omnihus causis opponenda agit in C. Theod. IV. 13, 1. et in Nov. Valcnt. tit. VIII , ex quo huius constitutionis initium haustum est, itemque a lege Gundoh. LXXXIX, 5 legi Romanae consentanea. Concordat atitem constitutio quodammodo cum iurc canonico posteriori. 8) Epilogius aliquatenus suhohsctirus , qui a cod. 2. ahest, fortasse fictitius cnt.
20 CAPITULARIA MEROWINGICA.
9. CHLOTHARII H. EDICTUM.
«14. Oct. 18.
f /dotharius II, cum universo Francorum regno potitus esset, Franciae concilium generale Parisios convocavit ab episcopis septuaginta novem celebratum. Cuius concilii Parisiensis quinti die decimo mensis Octobris ao. 614 jiniti canones leguntur apud Sir- mondum concil. Gall. I. 470 et in collectione Mansi X. 539, melius autem apud Friedrick, Drei unedirte (?) Concilien der Merowingerzeit (Bambergae 1867J pag. 9 sqq. Quo syn- odali concilio jinito optimatibus saecidaribus etiam adhibitis Chlotharii regis edictum, quod iam prodit, die decimo octavo eiusdem mensis promulgatum est, cuius capitula haud pauca ita concilii canonibus respondent, ut quae in concilio secundum normam ecclesiae definita sint hoc edicto secundum tus civile ordinata videantur. Posteriorum conciliorum decretis, scilicet incerti cuiusdam anno fortasse 618 habiti (Sirm. I, 618; IV, 62) canone primo, et Remensis anno 625 plerumque adscripti (Sirm. I, 479; Man- si X, 591) canone 24., kuius Cklothariani edicti praecepta, quia in nullo tidei catholicae vel ecclesiasticae regulae contraria sunt inventa, canonica etiam auctoritate observari iubcntur.
Traditur koc Chlotharii II. edictum in unico codice hodie Cheltenhamensi 1743 (Meermann 576) fol. 297 — 298 v. Ex hoc ipso codice, tunc collegii Claromontani , iam Sirmondus in Conciliis Galliae I. 474 edictum ediderat, quam editionem iterum typis imprimi curaverant Baluzius et Pertzius. Post primam capitularium editionem duabus vicibus Pertzius, novissime etiam Waitzius codicem cum nostro edicto in Britannia evol- verunt maximaque industria eius usum fecerunt. Nam codex humiditate et tinctura saepius ut videtur adhibita ita confectus est, ut edictum nostrum ^iluribus locis in- certum et complurium capitxdorum textus, paucis tantum verbis exceptis, deperditus sif, id quod maxime dolendum est, cum in re iudiciaria praesertim emunitatum cognos- cenda magni momenti ipsa capita si legi possent forent.
Prodit. hic edictum Chlotharianum secundum schedas a Pertzio et Waitzio accu- rate scriptas; quae pro certo legi non possent litteris obliquis imprimi curavi, quibus locis litterae omnino evanuerint , lacunis vacuis relictis indicavi.
(B. I, 21; P. I, 14.)
Incipit actuuma vel constitutionem inclyti principis Clothacharii regis super omnem iplebem in conventu episcoporum in sinodo Parisms adunata, sub die quintodeciuio Kal. Novembris anno trecesimo primo
suprascripti regis imperium.
Felicitatem regni nostri in hoc magisqueb divinum intercedente fuffragium suc- erescere non dubium est, si qua in regno, Deo propicio, nostro, bene acta, statuta atque decreta sunt, inviolabiliter nostro studuerimus tempore custodire; et quod contra rationis ordinem acta vel ordinata sunt, nec inantea, quod avertat divinitas, contingat, dispo- suimus Christo praesole per huius edicti nostri tenorem generaliter emendare.
a) etlictuni Sirm. b) magis magisque Sirm. c) ita Sir., ut c.
CAPITULARIA MEROWINGICA.
21
1. 'Ideoque1 definitionis nostrae est, ut canonum statuta in omnibus conserventur, et quod per tempore ex hoc praetermissum est vel dehaec perpetualiter conservetur; ita ut episcopo decedente in loco ipsius, qui a metropolitano ordinari debeat cum pro- vincialibus, a clero et popuh eligatur; si persona condigna fuerit, per ordinationem prin-
5 cipis ordinetur; certed si de palatio eligitur, per meritum personae et doctrinae ordi- netur.
2. Ut2 nullus episcoporum se vivente eligat successorem, sed tunc alius ei sub- stituatur, cum taliter afficeretur, ut ecclesiam suam nec clerum regere possit. Idem- que ut nullus vivente episcopo adoptare locum eius praesumat; quod si petierit, ei
io menime tribuatur.
3. Si3 quis clerecus, quolibet honore monitus, in contimtu episcopo suo vel prae- termisso, ad principem aut ad potentioris quasque personas ambulare vel sibi patroci- nia elegerit expetendum, non recipiatur, praeter si pro veniam vedetur expetere. Et si pro qualebit causa ad principem expetierit et cum ipsius principis epistola ad epi-
15 scopo suo fuerit reversus, excusatus recipiatur. His qui ipsum post admonitionem pontefici suo retenere praesumpserit , a sancto communione privetur.
4. Ut4 nullum iudicum de qualebit ordine clerecus de civilibus causis, praeter criminale negucia, per se distringere aut damnare praesumat, nisi convicitur manefestus, excepto presbytero aut diacono. Qui convicti fuerint de crimine capitali, iuxta canones
20 distringantur et cuni5 ponteficibus examinentur6.
5. Quod si causa inter personam publicam et hominibus ecclesiae steterit, pariter ab utraque partem praepositi ecclesiarum et iudex publicus in audientia publica positi eos debeant iudicare.
6. Cuicumque7 defunctu, si intestatus decesserit, propinqui absque contrarietate 25 iudicum in eius facultatem iuxta legem succedant.
d) vcl certe Sirm.
1) Corwil. Paris. can. 1.: Primo in loco ut canonum instituta in omnibus conserventur, et quod per praeterita temporum spacia praetermissum est vel deinceps perpetualiter observetur. Ut decedente episcopo loco ipsius ille Christo propitio debeat ordinari quem metropolitanus , a quo
30 ordinandus est, cum provincialibus suis clerus vel populus civitatis absque ullo commodo vel dacione pecuuiae elegerint, debeat episcopus consecrari. Quod si aliter aut potestate subrepat, aut quacumque neglegentia absque elictione metropolitani , cleri consensu vel civium fuerit in ecclesiam intromissus, ordinatio ipsius secundum statuta patrum inreta habeatur. 2) Concil. can. 2: Ut nullus episcoporum se vivente alium in loco suo non elegat nec qualiscumque persona illo super-
35 stite locum ipsius sub quocumque argumento vel ingenio adoptare praesumat nec a quoquam debeat ordinari, nisi certae conditiones exteterint ut ecclesiam suam et elerum regere non possit. 3") Concil. can. 3: Ut si quis clericus, quolibet honore monitus, contemto episcopo suo ad princi- pem vel ad potcntioris hominis vel ubi et ubi ainbulare vel sibi patronos elegerit, non rccipiatur praetcr ut veniam debeat promereri. Quod si fecerit [et] is qui ipsum post admonitionem poute-
10 ficis sui retinere praesumpserit, noverint se utrumque priorum canonum sententiae esse damnan- dos. 4) Concil. can. 4: Ut nullus iudicuin neque presbyterum neque diaconum vcl clerecum aut iunioris accclesiae sine scientia ponteficis per se distringat aut damnare praesumat. Quod si fecerit, ab ecclesia cui iniuriam inrogare dignuscitur tam diu sit sequistratus quamdio reato suo c.orregat et einendit. 5) cum = «. 6) Cfr. ad hoc caput explicandum, de quo saepissime
45 disputatum est, Sohm in Zeitschrift fiir Kirchenrecht IX. pg. 209 et sqq. et 257 sqq. Waitz, Ver- fassungsgeschichte II. 488. sq. in edititione secuiula , et E. Loening, Geschichte des dentschen Kirchen- rechts II. 526 — 532. 7) De testamentis et donationibus a clericis factis Parisiensis concilii canoue decimo agitur. Ad hoc decreti caput conferatur Chlotharii II. praeceptio fsupra pag. 18). cap. 2.
22
CAPITULARIA MEROWINGICA.
7. Libertus8 cuiuscumque ingenuorum a sacerdotibus, iuxta textus cartarum in- genuetatis suae contenit, defensandus, nec absque praesentia episcopi aut praepositi aeclesiae esse iudicandus vel ad publicum revocandus.
8. Ut ubicumque census novus impie addetus est et a populo reclamatur, iuxta inquaesitione misericorditer emendetur.
9. De toloneo: eae loca debeat exegi vel de speciebus ipsis, quae praecidentium principumf, id est usque transitum bone memorie domnorum parentum nostrorum Gun- thramni, Chilperici, Sigiberthi regum est exactum.
10. Iudaei9 super christianus actionis10 publicas agere non debeant. Quicumque se . . . tuos . . . dineg sociare praesumpserit , severissimam. legem ex canonica incurrat sententia.
11. Ut pax et disciplina in regno nostro sit, Christo propiciante, perpetua, et ut revellus vel insullentia malorum hominum severissime reprimatur.
12. Et nullus iudex de aliis provinciis aut regionibus in alia loca11 ordinetur; ut, si sdiquid mali de quibuslibet condicionibus perpetraverit, de suis propriis rebus exinde quod male abstolerit iuxta legis ordine debeat restaurare 12.
13. Praeceptionis h 13 nostrae per omnia «wpleantur. Et quod per easdem fuerit ordinatfwm per subsequentia praecepti nullatenus awnullatur nec de paldtio nostro tales
praeceptionis requirantur et sicuti . . . . p audientia violatus
stattitum fuit.
usque transitumk bonae memoriae domnorum parentum nostrorum Gunthramnik Chilperici
Sigiberthi regum . . . si quis vero die ingredi ille qui ingredere voluerit
ubi domus posseditm, pontificium habeat usque audientiam defensare. Ecclesiarum res sacerdotum et pauperum qui se defensare non possunt, a iudicibus publecis usque audientiam per iustitiam defensentur, salva emunitate praecidentium domnorum, quod ecclesiae aut potentum vel cuicumque visi sunt indulsisse pro pace atque disciplina facienda.
(15.?) Si homines ecclesiarum autpotentum de causis criminalibus fuerint accusati, agentesn eorum ab agentibus publicis requisiti si ipsos in audientia pu° foris1'
e) ut per ea Sirm. f ) tempore supplet Sirm. g) Verba propter fiissurum churtae pro certo legi non possunt; verbum jirimum quaestuoso cum Sirmondo legendum esse omnino negot Waitz, 2>otius raptuos scriptum fuisse censens. h) Per quudraginta novem lineas quae in codice sequuntur membranu ita humiditate et tincturu uffecta est, ut litterarum maxima pars vel onvnmo leg"i nequcat vel incerta visu sit quum Pertzio tum Waitzio , qui interdum de singulis characteribus lcgcndis discrepant. Sirmondus verbis „ Praeceptiones nostrae per omnia impleantur " notam addit: desunt reliqua capitis cum duobus sequentibus i) Per unam lineum et dimidiam nihil legi
potest. k) transitum b. m. d. et G-. Ch. S. regum solu coniecturu supplevit Pertz ad similitudinem capitis noui. 1) in sequentibus Uneis sex neque Pertzius neque Waitzius quidquum legere potuernnt. m) itu legit Pertz , accedit Waitz. n) actiones Waitz. o) publica coram populo vel publica infra pago couiecit Pertz. p) infra legit Waitz.
8) Conc. Par. can. 5: Liberti quorumcumque ingenuorum a sacerdotibus defensentur nec ad publico ulterius (alterius cod. Cheltenh.) revocentur. Quod si quis auso temerario eos impre- mere voluerit aut ad publicum revocare et admonitus per ponteficem ad audientiam venire neglexerit aut einendare quod perpetravit distolerit, communione privetur. 9) Concil. can. 15: Ut uullus Iudaeorum qualemcumque miliciam aut actionem publicam super Christianus aut petere ad prin- cipem aut agcre praesumat. Quod si temptaverit, ab episcopo civitatis illius ubi actionem contra canonum statuta conpetiit, cum oinni familia sua baptizandi gratiam consequatur. 10) Honore*, munera. 11) Locus = pugus. 12) Cfr. Chloth. II. praeceptio cup. G. 13) Cfr. Chloth. II. pracceptio cap. 9.
CAPITULARIA MEROWINGICA. 23
domus ipsorum ad iustitiam reddenda praesentare noluerinf, et distringantur , quatenus eosdem debeant praesentare. Si tamen ab ipsis agentibus ante« non fuerit emendatum ita ut se auctoritatem qui debeantr parte proficiat.
16. Quidquid parentis nostri anterioris principis vel nos per iusticia visi fuemus s concessisse et confirmasse, in omnibus debeat contirmari.
17. Et quae9 unus de fidelibus ac leodebus, sua fide servandum domino legiti- mo, interrigna faciente visus est perdedisse, generaliter absque alico incommodo de rebus sibi iuste debetis praecepimus revestire.
18. De14 puellas et viduas relegiosas aut sanctaemunialis qui seDeo voverant, tam io que in proprias domus resedent quam qui in monastyria posete sunt, nullus nec per
praeceptum15 nostrum conpetat nec trahere nec sibi in coniugio sociare paenitus prae- sumat. Et si quis exinde praeceptum eleguerit, nullum sorciatur effectum16. Et si quicumque aut per virtute aut per quolibet ordine ipsas detrahere aut sibi in coniugium praesumpserit sociare, capitale sententia feriatur. Et si in ecclesia coniugium fecerint is et illa rapta aut rapienda in hoc consentire videbitur, sequestrati ab invicem in exilio deportentur. et facultas ipsorum propinquis heredibus societur.
19. Episcopi vero vel potentes, qui in alias possedent regionis17, iudicis vel mis- sus discursoris de alias provincias non instituant , nisi de loco'11, qui iusticia percipiant et aliis reddant.
20 20. Agentes igitur episcoporum aut potentum per potestatem nullius res collecta solacia18 nec auferant, nec cuiuscumque contemptum per se facere non praesumant.
21. Porcarii fescalis in silvas ecclesiarum aut privatorum absque voluntate pos- sessoris in silvas eorum ingredere non praesumant.
22. Neque 19 ingenuos neque servus , qui cum furto non depraehinditur , ad iudi- 25 eibus aut ad quemcumque interfici non debeat inauditus20.
23. Et19 quandoquidem passio non fuerit, unde porci debeant saginare, cellarin- sis21 in publico non exegatur.
24. Quicumque vero haec deliberationem , quem cum ponteficibus vel tam magnis viris optematibus aut fidelibus nostris in synodale concilio instruemus, temerare prae-
30 sumpserit, in ipso capitale sententia iudicetur, qualiter alii non debeant similia per- petrare.
Quam auctoritatem vel edictum perpetuis temporibus valeturum manus nostrae subscripcionibus decrevimus rovorandum. Hamingus.
Chlothacharius in Christi nomine rex hanc definitione subscripsi. 35 Data sub die XV. Kalendas Nbvembris, anno XXXI. regni1 nostri Parisius1.
q) iustitia edicti istius vel veuiant in curia regis supplet coniectura Pertz. r) Per septem lineas litterae legi non possunt. s) quae om. c. t) regnum Pariua c.
14) Concil. can. 13: De viduabus et puellis quae sivi vcstis in habitu rcligionis in domus proprias tam a parcntibus quam per se ipsas muterverint et se postea contra statuta patrum vel
40 praecepta canonum coniunctione credederint cupulandas, tam dio habeantur a communione suspensi, quousque quod inlicita perpetraverunt emendint; aut si emendare neclexerint a communione eeclesiastica vel omnium christianorum convivio in perpetuo sint sequistrati. Cfr. Chloth. II. prae- ceptio c. 10. 15) Chloth. II. praeceptio cap. 7 . 16) Chloth. II. praeceptio c. 5. 17) Cfr.Pactus pro ten. pacis c. 12; potentcs qui per diversa possedent. 18) Cfr. Childeb: II. decretio c. 4.
45 uot. 8. 19) Capp. 22. 23. inverso ordine ponenda videntur. 20) Cfr. Chloth. II. praeceptio c. 3. 21) Cellarium iam in imperio Romano trihutum erat fisco solvendum. Cfr. L. 3. C. Theod- I. 9. cum Breviarii interpretatione. Decimae solvuntur pro iure porcos in silvis regiis saginandi secnn- dum Karoli M. Cap. de villis c. 36. Cfr. Chloth. II. praeceptio c. 11.
II.
CAPITULARIA MAIORUM DOMUS
10. KARLMANNI PRINCIPIS CAPITULARE.
742. April. 21.
JSonifadus archiespiscopus in epistola ad Zachariam papam (Monum. Moquntina 5 ed. Jaffe, Bonif. epist. 42) scribit haec: Notum sinuliter sit paternitati vestrae, quod Carlomannus dux Francorum me arcessitum ad se rogavit, ut in parte regni Franco- rum quae in sua est potestate, synodum cepere congregare. Et promisit, se de aeccle- siastica rcligione, quae iam longo teinpore id est non minus quam per sexaginta vel septuaginta annos calcata et dissipata fuit, aliquid corrigere et emendare velle. Cuius 10 synodi, quae Germanica prima vulgo dicitur, canones, Bonifacii illi epistolae argumento propinqui , hoc Karlmanni capitulari, quod a Mansi aliisque immerito anno 743 tribui- tur, confirmantur , in alia quoque regni Francorum synodo anno 747 ut coniicere licct habita, de qua Bonifacius ad Cudeberhtum archiepiscopum Anglicum refert (Bon. ep. 70 edid. Jaffc), iterum sanciti fuisse videntur. lr»
Tradihir capitulure in codicibus 1) antiquissimo Vaticano inter Palatinos 577 . olim Muguntino folio 4, praeterea in codicibus Bonifacii epistolas continentibus (cfr. Bonif. epist. 47. edid. Jaffe) 2) Monacensi 8112, olim item Moguntino fol. 68- 3) Vindobo- nensil&\, inter codd. theol. 259., fol.b\. 4) Carlsruhensi inter Durlacenses 94. fol.h2. deinde etiam in 5) Veneto Divi Marci inter codd. Latin. 169. 6) Monacensi C. F. 20 25., olim Frisingensi. 7) Salisburgensi 8. Petri IX, 52 fol. 221. 8) Monac. olim Fri- singensi B. II. 1. fol. 70, quibus Pommersfeldensis denique Bonifacii epistolarum codex (n. 2875J, saeculo XVI. scriptus adnumerandus est. (B. I, 145; P. I, 16.)
In" nomine domini nostri Iesu Christi. Ego Karlmannus1', dux et princeps Francorum, annoc ab incarnatione Christi septingentesimo quadragesimo secundo, XI. 35 Kalendas Maiasc, cum consilio servorum Dei et optimatum meorum episcopos qui in regno meo sunt cum presbiteris et concilium et synodum pro timore Christi congre- gavi, id est Bonifatium archiepiscopum et Burghardumdl et Regenfridum e 2 et Winta- num'3 et Wilbaldum g 4 et Dadanum5 et Eddanum0 cum presbiteris eorum, ut mihi
a) Synodus quam sanctus Bonifatius Karolomanno consentiente eum episcopis et ceteris Dei 30 servis habuit inscripticmem habet 4; Incipit epistola ducis et regis Karalmanni verbis In nomino domini addit 7. b) Karalmannus 6. 7. c) anno . . . Maias om. 7. d) burgchardum 3 ; burchardum 4; burhardum 2. e) regenfridum 3; reginfridum 6; reginfredum 2. f) hwitanum 1. g) uuillabaldum 1 ; uuillipaldum 6.
1) Wirziburrjemem. 2) Coloniensem. 3) Buroburgenscm. 4) Eichstetensem. 5) Tra- 35 icctensemt 6) Argentoratensem.
CAPITULARIA MAIORUM DOMUS.
25
consiliuni dedissent, quornodo lex Dei et aecclesiastica relegio recuperetur, quae in diebus praeteritorura principura dissipata corruit, et qualiter populus christianus ad salutem animae pervenire possit et per falsos sacerdotes deceptus non pereat
1. Et per consilium sacerdotum et optimatum meorum ordinavimus per civitates 5 episcopos, et constituimus super eos archiepiscopum Bonifatium qui est missus sancti
Petri. Statuimus per annos singulos synodum congregare, ut nobis praesentibus cano- num decreta et aecclesiae iura restaurentur et relegio christiana emendetur. Et fraudatas pecunias ecclesiarum ecclesiis restituimus et reddidimus. Falsos presbiteros et adulteros vel fornicatores diaconos et clericos de pecuniis ecclesiarum abstulimus et degradavimus io et ad poenitentiam coegimus.
2. Servis Dei per omnia omnibus armaturam portare vel pugnare aut in exer- citum et in hostem pergere omnino prohibuimus, nisih illi tantummodo qui propter divinum ministerium1, missarum scilicet solemnia adinplenda et sanctorum patrocinia portanda ad hoc electi sunt. Id est unum vel duos episcopos cum capellanis presbiteris
15 princeps secum habeat, et unusquisque praefectus unum presbiterum, qui hominibus peccata confitentibus iudicare et indicare poenitentiam possinth. Necnon et illas vena- tiones et silvaticas vagationes cum canibus omnibus servis Dei interdiximus ; similiter ut acceptores et walconesk non habeant.
3. Decrevimus1 quoque secundum"1 canones1, ut unusquisque presbiter in parrochia so habitans episcopo subiectus sit illi in cuius parrochia habitet, et semper in quadragesima
rationem et ordinem ministerii sui, sive de baptismo sive de fide catholica sive de precibus et ordine missarum, episcopo reddat et ostendat. Et quandocumque iure cano- nico episcopus circumeat parrochiam populos ad confirmandos , presbiter semper paratus sit ad suscipiendum episcopum cum collectione et adiutorio populi qui ibi confirmari 25 debet. Et in cena Domini semper novum crisma ab episcopo quaerat, ut episcopum" testis adsistat castitatis et vitae et fidei et doctriuae illius.
4. Statuimus, ut secundura canonicara cautelara omnes undecumque supervenientes ignotos episcopos vel presbiteros ante probationem synodalem in ecclesiasticura mini- sterium non admitteremus.
3» 5. Decrevimus, ut secundum canones unusquisque episcopus in sua parrochia sollicitudinem adhibeat, adiuvante gravione qui defensor ecclesiae est, ut populus Dei pagauias non faciat, sed ut omnes spurcitias7 gentilitatis abiciat et respuat; sive sacri- ficia mortuorum sive sortilegos vel divinos sive filacteria8 et auguria sive incantationes sive hostias imraolatitias , quas stulti homines iuxta ecclesias ritu pagano faciunt sub
35 nomine sanctonim martyrum vel confessorum, Deum et suos sanctos ad iracundiam provocantes, sive illos sacrilegos ignes, quod nied fyr°9 vocant, sive omnes, quaecum- que sint, paganorum observationes diligenterp prohibeant.
6. Statuimus similiter , ut post hanc synodum , quae 10 fuit XI. Kalendas Maias, ut quisquis servorum Dei vel ancillarum Christi in crimen fornicationis lapsus fuerit,
40 quod in carcere poenitenciam faciat in pane et aqua. Et si ordinatus presbiter fuisset,
h) nisi illos qui pro hostili necessitate pergaut pro missis celebrandis et sanctonun patro- ciniis deportandis et confitentibus poeuitentiam impouendo 7. i) mysterium 1. k) falcones 4. 6.
I) Decrev canones om. 7. m) ita correxi fefr. c. 4. b.) ; sauctorum codd.; iuxta sancto-
rum Bened. lev. I, 2. itemque infra in Karoli capitularis 19 capite 8. u) episcopus 6 et corr. 45 2. 4, fortasse recte. o) ita 1 ; neidfyr 6 ; nied feor. 2 ; nied frs 3. 4 ; metfratres 5. p) diligentcs. 2. 3.
7) Cfr. infra in additamentis indiculus supcrstitutionum 8) Amuleta ad arcendos et pellendos morbos. 9) Notfeuer; cfr. infra indic. superst. 15. Griium , deutsche Mythol. p. 570 — 578 (ed.tertia). Similis superstitio quae apud Graecos fuit vetatur in conc. Trull. can. 65. 10) Verla quae fuit XI. Kal. Maias fortasse recens addita eunt cum haec capitula Liptinensibus canonibus augerentur. IX. capitli.ahia 1. 4
26
CAPITULAKIA MAIORUM DOMUS.
duos annos in carcere permaneat, et antea flagellatus et scorticatus videatur, et post episcopus adaugeat11. Si autem clericus vel monachus in hoc peccatum ceciderit, post tertiam verberationem in careerem missus, vertentem annum ibi paenitenciam agat. Similiter et nonnae velatae eadem penitencia conteneantur, et radantur omnes capilh capitis eius. 5
7. Decrevimus quoque , ut presbiteri vel diaconi non sagis 12, laicorum more , sed casulis utantur, ritu servorum Dei. Et nullus in sua domu muherem habitare per- mittat. Et ut monachi et ancillae Dei monasteriales iuxta regulam sancti Benedicti ordinare et vivere, vitamq propriam gubernare studeanf.
q) vitamque corr. i. r) in cod. 7 sulmectitur Capit. Liptinense cap. 3. 10
11) Post duos annos episcopus adaugeat fiagella , iterum fiagellet. 12) Veste non succincta more Germanico (Tac. Germ. 17.) sed longa Romana. Cfr. Hefele, Beitrdge zur Kirchengeschichte II. 197.
11. KARLMANNI PRINCIPIS CAPITULARE
LIPTINENSE.
Kal. Mart. anni 743 vel paullo posterioris;
Jn codicibus 1 — 5 supra ad capitulare anni 742 nominatis synodi germanicae primae canones continuo sequuntur alterius synodi capita Liptinis in Austriae parte in pago Hanagaviae habitae, verbis inscripta in codicibus 1 — 4 DE ALIO SYNODALl CONVENTV ; in codice 7 caput tantum tertium subnectitur, a codice G Liptinensia 20 capita omnino absunt. Primae synodi canones in secunda si/nodo confirmati iterumque promulgati sunt, ita ut utriusque synodi canones in codicibus manuscriptis quasi unam principis Karlmanni constitutionem efficere videantur. Subiuncti vero sunt prioribus canones recentiores verbis: Modo autem in hoc synodali conventu rell., quibus ducti minus recte, ut videtur , plerique auctores synodi secundae capita mutila nobis tradita 25 esse aestimaverunt. Dubito, an forte, cum haec recentiora capita adderentur , priora con- jirmata paullisj)er niutata et in capite 6. verba: ut post hanc synodum quae fuit XI. Kal. Martias inserta fuerint; suspicionem enim ea ipsa movent, an ab initio ita posita fuerint.
Sunt qui contendant (Hefele, Hahn) , synodum Liptinensem a Karlmanno et Pip- 30 pino tam Austriae quam Neustriae optimatibus et episcopis convocatis habitqm fuisse, ducti scilicet Zachariae papae epistolis duabus (Bonif epist. 51 et 52 secundum editio- neni Jaffaei), in quibus leguntur verba: De synodo autem congregata apud Francorum provintiam mediantibus Pippino et Carlomanno excellentissimis filiis nostris, quae ad hanc Liptinensem synodum refei-enda sint. Cui opinioni contraria sunt verba in capite 35 quarto dicta: quod et pater meus ante praecipiebat, quae eundem Karlmannum Austriae principem haec capitula Liptinensia addidisse produnt, qui capitula priora anno 742 ediderit. Ita etiam Fulbertus Carnotensis episcopus itemque Hincmarus archiepiscopus capitum Liptinensium auctorem Karlmannum nominant, cum contra Galliae episcopi in epistola Carisiaci anno 85S ad Ludovicum Germaniae regem data et vera cum falsis 40 miscente (Sirmondi concilia Galliae III. 127. c. 1) Pippinum synodum apud Liptinas congregari fecisse dicant. Caeterum Zacharias in epistola illa (Jaffebl) synodum quoad
CAPITULAKIA MAIORUM DOMUS.
27
argumentum nostrae Liptinensi similem quidem, sed multo uberiorem spectat, ut ipsius canones ad nos non pervenisse , immo deperditos esse credendum sit.
Kalendis Martiis post synodum anno 742 habitam hoc capitulare editum esse capite primo collegitur, fortasse, quod veri simile est, iam anno 743, fortasse demum 6 anno paullulum posteriori. Nam etiamsi multa a multis de huius Liptinensis synodi tempore disputata sunt, tamen haec res in incerto relinquenda mihi videtur.
Secundum nonnullos (Mansi, Hefele, Seiters) Liptinensi capitulari etiam tribuenda sunt capita quaedam ab aliis tradita. Scribit enini Fulbertus Carnotensis episcopus (•}" 1029) in epistola sua 33 ad Leuthericum archiepiscopum Senonensem data: Invenitur 10 ergo statutum in concilio Liptinensi capite septimo sub Zacharia papa sub principe Carlomagno hoc modo:
Si quis filiastrum aut filiastram suam ante episcopum ad confirmationem tenuerif*, separetur ab uxore et alterum non accipiat. Simili modo et mulier alterum non accipiat. Jo Item in eodem:
Nullus proprium fihum vel filiam de fohte baptismatis suscipiat, nec filiolam nec commatrem ducat uxorem nec illam cuius filium vel fiham ad confirma- tionem tenuerit; ubi autem factum fuerit separentur. Sed koc primum caput a Fulberto haud dubie desumtum est e Benedicti capitida- 20 rium collectione, in cuius libro primo vere legitur capite septimo paullo post Liptinense nostrum a Benedicto sub numero quarto recensitum; ipse autem Benedictus hoc caput desumpsit e capitulari Compendiensi anni 757 capite decimo quinto. Ex eadem Bene- dicti collectione, libro scilicet primo capite 167 alterum etiam capitulum Fulbertus desumpsit, quod Benedictus excerpserat ex concilio Moguntino anni 813 canone5b. 25 Item ad hoc Liptinense capitulare non pertinere videtur quod Hincmarus archi-
episcopus refert, in epistola sua 37 dicens : Et in synodo apud Liptinas habita , cui sub Karlomanno principe Georgius episcopus et Iohannes sacellarius ac sanctus Bonifacius ex praecepto Zachariae papae consederunt, legitur:
Ut si vir mulieri desponsatae, dotatae ac publicis nuptiis ductae debitum 30 coniugale non potuerit reddere et hoc aut amborum confessione aut certa
qualibet adprobatione fuerit manifestum, ut separentur, et muher si conti- nere nequiverit altei'i viro legahter nubat. Nam Georgius et Iohannes non Liptinensi concilio sed Compendiensi potius anno 757 habito interfuerunt , cuius capiti vicesimo argumento simile eM illud ab Hincmaro 35 relatum.
Alii denique (e. gr. Hefele, Seiters) cum capitulis Liptinensibus cohaerere dicunt — sine causa ut mihi videtur — quae in codice Vaticano Palatino 577 scripta sunt post nomina episcoporum qui in concilio Attiniaci anno 765 interfuerunt, indiculum sci- licet superstitionum et formulam abrenuntiationis (quae dicuutur) duasque allocutiones, ao Indiculum formulamque in additamentis dedi, allocutiones Mansi in conciliorum collec- tione XII, 376 — 378 typis dedit. (B. I, 149; P. I, 18.j
1. Modo autem in hoc synodah conventu, qui congregatus est ad Kalendas Martias in loco qui dicitur Liftinasa \ omnes venerabiles sacerdotes Dei et comites et praefecli prioris synodus decreta oonsentientes firmaverunt, se implere velle et observare 45 promiserunt. Et omnis aecclesiastici ordinis clerus, episcopi et presbyteri et diaconi
a) listinas 5.
1) Liptinae, quod plerumque scribitur , villa regia erat prope i.ionasterium Luubiense (Lobbes) in Hanagavia sita, hodie Lestinnes , ut fortasse unius codicis Veneti lectio „listimu!" recta sit.
4*
28
CAPIT ULARIA MAIORUM DOMU*.
cum olericis, suscipientes antiquorum patrum canones, promiserunt se velle ecclesiastica iura moribus et doctrinis et ministerio recuperare. Abbates et monachi receperunt sancti patris Benedicti [regulam] b ad restaurandam normam regularis vitae. Fornicatores et adulteros clericos, qui sancta loca vel monasteria ante tenentes coinquinaverunt, praecipimus inde tollere et ad poenitentiam redigere. Et si post hanc definitionem in s crimen fornicationis vel adulterii ceciderunt, prioris synodus iudicium2 sustineant. Similiter et monachi et nonnae.
2. Statuimus quoque cum consiho servorum Dei et popuh christiani, propter in- minentia bella et persecutiones ceterarum gentium quae in circuitu nostro sunt, ut sub precario et censu aliquam partem ecclesialis pecuniae in adiutorium exercitus nostri 1« cum indulgentia Dei aliquanto tempore retineamus, ea conditione, ut annis singuhs de unaquaque casata solidus, id est duodecim denarii, ad ecclesiam vel ad monasterium reddatur3; eo modo, ut si moriatur ille cui pecunia commodatac fuit, ecclesia cum propria pecunia revestita sit. Et iterum, si necessitas cogat ut princeps iubeat, pre- carium renovetur* et rescribatur novum. Et omnino observetur, ut aecclesia vel mona- 15 steria penuriam et paupertatem non patiantur, quorum pecunia in precario praestita sit; sed si paupertas cogat, aecclesiae et domui Dei reddatur integra possessio.
3. Similiter praecipimus, ut iuxta decreta canonum adulteria et incesta" matri- monia, quae non sint legitima, prohibeantur et emendentur episcoporum iudicio; et ut mancipia christiana paganis non tradantur4. 2>
4. Decrevimus quoque, quod et pater meus ante praecipiebat, ut qui paganas observariones in aliqua re feeerit, multetur et damnetur quindecim solidis
b) rcgulam sec. manu add. 4 ; dcc*t in rcll. codd. c) commcndata 2. <1) removetur jrrima manu 2. c) inccrta 2 — 4.
2) Karlm. capit. 742. c. 6. 3) Zacharias papa ad Bonifacium (Bonif. ep. 51. cd. Jaffi) 25 scrihit hacc: De censu vero expetendo, eo quod impetrare a Francis ad reddendum aecclesiis vel monastcriis non potuisti , quam ut in vertente anno ab unoquoque coniugio servorum XII denarii reddantur; et hoc gratias Deo, quia hoc potuisti impctrare. 4) Gregorius III. papa ad Boni- facium (Bonif. epist. 28 ed. Jaffe) : Nam et hoc inter alia discrimen agi in partibus illis dixisti, quod quidam cx fidelibus ad immolandum paganis sua venundent mancipia. Hoc ut magnopere a*> corrigere debeas, frater, commendemus, nec sinas fieri ultra; scelus enim est et impietas. Eis ergo qui hoc perpetrati sunt, simikm homicidae indices paenitentiam.
12. PIPPINI PRINCIPIS CAPITULARE SUESSIONENSE.
744. Mart 2. s5
Capitulare, ad exemplum, saepe adeo ipsis verbis Karlmanni capitularis ao. 742 editi a Pippino in Neustria maiore domus constitutum , traditur in tribus saeculi decimi codicibus manuscriptis 1) Vatic. 3827 fol. 2 v. 2) Paris. 9C54 fol. 7. 3) Vatic. inter Palatinos 582 fol. 10. Saeculi XVII. codex Vat. Reg. 1041 fol. 5 apoyraphum offert ex codice nostro 1. Codices 2. 3 textum praebent secundum (jranimaticae regulas correctum, 40 quas rorrecturas omnes indicare superfluum duxi. (B. I, 155; P. I, 3'J.j
CAPITULAEIA MAIORUM DOMUS.
29
In Dei nonrine* trinitatis. Anno septingentesimo quadragesimo quarto ab incar- natione Christib sub dieVIc. Nonas Martii et luna XIIII. in anno secundo Childerici regis Francorum, ego Pippinus, dux et princeps Francorum. Dum plures4 non habetur incognitum, qualiter nos in Dei nomine una cum consensu episcoporum sive sacerdo- 5 tum vel servorum Dei consilio seu comitibusc et obtimatibuse Francorum conloqui apud Suessionis civitas synodiun vel concilio facere decrevimus: quod ita in Dei nomine et fecimus.
1. In primitus constituimus fide catholica, quam constituerunt CCCX VIII episcopi in Nicaeno concilio, ut denuntiaretur per universa regione nostra, et iudicias canonicas
io aliorum sanctorum quae constituerunt in synodis suis; quomodo lex Dei et ecclesiastica regula recuperetur, quae in diebus priorum principum dissipataf corruit1.
2. Propterea nos \ina cum consensu episcoporum sive sacerdotum seu servorum Dei et optimatum meorum^ consilio decrevimus, ut annis singulis synodo renovare debeamus, ut qualiter populus christianus ad salutem animarum pervenire possit, et ut
15 haeresis amplius in populo non resurgat, sicut invenimus in Adlabertoh2 haeresim, quem publiciter una voce condempnaverunt XXIII episcopi: et alii multi sacerdotis cum consensu principis et populi ita condemnaverunt ipsum Adlabertum ', ut amplius popu- lus3 per falsus sacerdotes deceptus non pereat.
3. Idcirco constituimus per consilio sacerdotum et optimatum meorums et ordi- «o navimus per civitates legitimos episcopos; idcircok constituemus super eos archiepisco-
pus1 Abel 4 et Ardobertum5, ut ad ipsosm vel iudicia eonim de omne necessitate ecclesiastica recurrant tam episcopi quam alius populus. UtG ordo monachorum vel ancillarum Dei secundum regula sancta stabiles permaneant. Et7 de rebus ecclesiasticis subtraditis" monachi vel ancillas Dei consolentur, usque ad° illorum necessitati satisfaciant; et 25 quodp superaverit, census levetur. Et8 abbati legitimi ostem non faciant, nisi*» tantum huminis eorum transmittant. Et9 omnes clerici fornicationem non faciant^ etrl° abitu laicorum non portentr nec11 apud canis venationes non9 faciant nec aeceptores' non9 portent
4. Similiter decrevimus, ut laici homines legitimi vivant et diversis fornicationis 30 non faciant et periurias in ecclesia non consentiant et falsi testimoniis non dicant et
ecclesiam Dei in omni necessitate conservent. Et 12 unusquisque presbyter qui in parrochia est episcopo obediens et subiectus sit, et semper in coena Domini rationem et ordinem ministerii sui episcopo reddat et crisma et oleo petat. Et quando iure canonico episco- pus circumeat parrochia ad confirmandum populum, episcopi" siveu abbati sive presbyteri 35 parata sint ad suscipiendum episcopo in adiutorium necessitatis.
5. Et statuemus, ut13 snpervenientes episcopus vel presbyteri de aliis regionibus non suscipiantur in ministerio ecclesiae, nisi prius fuerint probati ab episcopo cuius parrochia est.
a) et add. 2. 3. b) domini 2. 3. c) V. 1., sed „hmae XHII". ,,dies VI. Nonas Martii" 40 (2. Martii) respondet. d) pluribus 2. 3. e) comitum et optimatum 2. 3. f) dissipatu 1. g) eorum 1 et prrima manu2.- h) adlaberto 1 . 3 ; adalberto 2. ^ i) adalbertum 2. k) et id- circo 2. 3. 1) apum 2.3. m) ita correxi; ipsius 1. i. vel om. 2. 3. n) subtradites 1; sub- tractis 2. 3. o) ad om. 2. 3. p) si quid 2. 3. q) uisi usque faciant om. 2. r) nec hab. laic. portent 2. 3. s) non om. 2. 3. t) accipitrcs 2. 3. u) episc. sive om. 2. 3, fortasse recte.
45 1) Verba quomodo lex Dei . . . corruit desumta sunt e Capitulari 742. cap. 1. 2) De
Adalberto vel Aldeberto , qui alias dicitur , haeretico cfr. Bonif. epist. 48 et 50 (ed. Jaffe). 3) Verba e Karlm. capitul. 742. c. 1. desumta. 4) Remensis. 5) Senonensis. De his duobus archiepiscopis cfr. Bonif. epist. 48 et 49. (Jaffe). 0) Cap. Karlm. 742. c. 7. 7) Capit.
Liptinense c. 2. 8) Cap. Karlm. 742. c. 2. 9) IbUlem c. 6. 10) Ibide.m c. 7. 11) Ibidem c. 2
60 12) Ibidem c. 3. 13) Ibidem c. 4.
30
CAPITULAEIA MAIORUM DOMUS,
6. Et omnino decrevimus, ut14 unusquisque episcopus in sua parrochia sollicitu- dinem habeat, ut populus chiistianus paganusT non fiantv. Et per omnes civitatis legi- timus forus et mensuras faciat secundum habundantia temporis.
7. Similiter constituemus , ut illae cruciculae15 quas Adlabertus per parrochia plantaverat omnes igne consumantur. 5
8. Similiter diximus, ut16 neque clericus mulierem habeat in domo sua, qui cum illo habitet, nisi matrem aut sororem vel nepta sua.
9. Similiter constituemus, ut nullus laicus homo Deo sacrata femina ad mulierem non habeat, nec suam parentem; nec maritow viventem sua mulier alius non accipiatw, nec mulier vivente suo viro alium accipiat; quia maritus muliere sua non debet dimit- io tere, excepto causa fornicationis deprehensa.
10. Si quis contra hanc decretam, quam XXIII episcopi cum aliis sacerdotibus vel servis Dei, \ina cum consensu principem Pippino vel obtimatibus Francorum consiho constituerunt , transgredire vel legem irrumpere voluerint vel dispexerint, iudicatus1 sit ab ipso principe vel episcopis seu comitibus, componat secundum quod in lege scrip- 15 tum est unusquisque iuxta ordine suo. Et si haec omnia observavimus , quod superius scriptum est, Christi misericordia invenire aptemusy in secula seculorum. Amen.
Signum inluster vir Pippino, maiorum domus. Signum Radobodo1.
Signum Ariberto3. 20 Signum Helmigaudo1.
v) paganismum non faciat 2. 3. w) ita 1 ; nec marito vivente suam mulierem alius non acc. 2. 3 ; intellige autem : nec maritus vivente sua muliere aliam non accipiat. x) iudicandus 2. 3. y) poterimus 2. 3. z) ratbodi 2. 3. a) s. ariberti s. helmigaudi 2. 3.
14) Ibidem c. 5. 15) Bonifac. epist. 48: Et cruces statuens in eainpis et oratoriola illic 25 populum seducebat. Bonif. ep.bO (ed. JaffeJ: Fecit cruciculas et oratoriola in campis et ad fontes vel ubicumque sibi visum fuit, et iussit ibi publicas orationes celebrare. 16) Cap. Karlm. 742. c. 7.
III.
PIPPINI CAPITULARIA.
13. PIPPINI REGIS CAPITULARE.
754— 755.
5 Capihdaris editio parata est ope codicis 1) Vatican. 3827 fol. 3. 2) Parisien-
fol.%. 3) Vatican. inter Palatin. 582 fol. 11. 4) Vatic. inter Palat.blA fol. 147 v Capita 1. 2. 3 subiunguntur Compendiensi capitulari in cod. 5) Monac. 3853 fol.2b9. 6) Paris. 9G54 /b£ 3 v. 7) Vatic. inter Palatin. bS2 fol. 1.; Vemensis concilii canonibus similiter subnexa leguntur cap. 4 — 7 incod. 8) Paris. 9654 /b^. 6 v. 9) Fa£. io ^Vifer Palatin.b82 fol. 9T, w£ tri fo* duobus codicibus capita nostra septem binis vicibus hodie inveniantur. Codex quoque recentior Vaticanus inter Christinae reginae numero 1041 numeratus fol. 6. capitulare nostruvi offert.
In codicibus 1 — 3 capitulare nostrum sequitur Suessionensera Pippini constitutio- nem inscriptum verbis: Incipiunt capitula de alia sinodo sub ipso domno rege Pippino facto. 15 Cum Vernensis concilii mense Julio anno 755 habiti capite 22 quartum nostrum uUeqetur, vix dubitari potest, quin paullo ante, Vernense concilium vel anno 754 vel initio anni 755 capitulare nostrum editum sit. (B. I, 177; P. I, 30,1
Capitulo primo. De incestis. Si homo incestum commiserit dea istis causis, de Deo sacrata, auta commatreb sua, aut cum matrina suac spiritali d de fonte et confir-
20 matione episcopie, aut cum matre et filia, aut cum duabus sororibus, aut cum fratris filia aut sororis filia, aut nepta. aut cum consobrina atque subrina, aut cum amita vel matertera: de istisf capituhV pecuniam suam perdat, si habet; et si emendare se nolue- rit, nullus eum recipiat nec cibum ei donet. Et si fecerit, LXg solidos domno regi componat, usque dum se ipse homo correxerit. Et si pecuniam non habet, si liber
25 est, mittatur in carcere usque ad satisfactionem. Si servus aut libertus est, vapidetur plagis multis; et si dominus suus permiserit eum amplius in tale scelus cadere, ipsos1' LX> sohdos domno rege componat.
2. De ecclesiasticis vero, si bona persona fuerit, perdat honorem suum; minores vero vapulentur aut in carcerem recludantur
30 3. De presbyteris et clericis sic ordinamus, ut archidiaconus episcopi eos ad syno- dum commoneat una cum comite. Et si quis contempserit , comes eum distringere faciat, ut ipse presbyter aut defensor suus LXg solidos componat, et ad synodum eatk. Et episcopus ipsum presbyterum aut clericum iuxta canonicam auctoritatem deiudicare
a) de istis causis Je deo sacr. aut om. 5 — 7. b) sic 1. 2. 4; cum matre 3; de matre5 — 7 85 c) sua om. 2. 3. d) spirit. om.b — 7; aut c. m. s. sp. om. 1. e) sua 5 — 7; deest4. f) his criminibus2. g) sic 1. 4; XL rell. h)deest2.3. i) mittantur 4 — 7. k)veuiat4 — 7.
32
PIPPINI CAPITULARIA.
faciat. SoJidi1 veroh LX« de ipsa causa in sacello regis veniant1. Et si aliquis per vio- lentiaru presbyterum aut clericum aut incestuosum contradixerit , tunc comes ipsam personam per fideiussores positamm ante regem faciat una cum misso episcopi venire; et domnus rex distringat, ut ceteri emendentur.
4. De theloneis" vero sic ordinamus, ut nullus de victualia et carralia0, quod 5 absque negotio est, theloneum praehendat; de saumis similiter, ubicumque vaduut. Et dep peregrinos similiter constituimus qui propter Deum adRomam vel alicubi vadunt, ut ipsos per nullam occasionem ad pontes*1 vel ad exelusasrl aut navigio non dete- neatis, nec propter scrippa82 sua ullo peregrino calumpniam faciatis, nec ullum thelo- neum eis tollatis. Et si aliquis hoc fecerit, qualiscumque bomo hoc comprobaverit , de io LX' solidis triginta illi concedimus, et illi alii in sacello regis veniant.
5. De moneta constituimus", ut amplius non habeat in libra pensante nisi XXII solidos, et de ipsis XXII solidis monetarius accipiat solidum I, et illos alios domino cuius sunt reddat.
6. Ut emunitates conservatae sint. 15
7. De3 iusticia facienda. Ut omnes iusticiam faciant, tam publici quam ecclesia- stici. Et si aliquis homo ad palacium venerit pro causa sua , et antea ad illum comitem non innotuerit in mallo ante racemburgiisv, aut de" causa sua ante comite in mallo fuit ante racemburgiis, et hoc sustinere noluerit quod ipsi ei legitime iudicaverint: si pro ipsis causis ad palacium venerit, vapuletur; et si maior persona fuerit, in regis arbi- so trium erit. Et si reclamaverit quod legem ei non iudicassent, tunc licenciam habeat ad palacium vonire pro ipsa causa. Et si ipsos convincere potuerit quod legem ei non iudicassent, secundum legem contra ipsum emendare faciat. Et si comes vel racem- burgii eum convincere potuerint quod legem ei iudicassent, et ipse hoc recipere nolue- rit, hoc contra ipsos emendare faciat. Similiter* de ecclesiasticis , si ad palatium vene- 25 rint de eorum causa sibi reclamare super5 eorum seniore*, vapulentur, nisi senior suus* pro sua causa transmiserit.
1) Solidos vero XL componat 5 — -1. m) positum 1. 5; posito 4. n) sic 2. 3; teleucisl ; telloneos 4; toloucis6. 7; tsimiliter postea iu hoc cajtite. o) s/eG; carnalia 1. 3. 4; carris2. 7. p) de om. 2. 3. q) portus 2. f) sclusis 4. s, sic 1; schirpa 2. 3; scirpa 6. 7; stirpe 4. t) XL 3. 30 u) coust. similiter 2. 7; similiter const. 5. v) sic 1. 7; racbemburgiis 2. 3; racinburgis 4; siviiliter infra. w) dc 2. 3. x) Novi capituli initiurn 1. 2. y) nisi super 1. 4. z) si veniunt add. 6. 7. a) eos add. 6. 7.
1) Eclutsc francogallice; Schlewe gcrmanice; cfr. L. Franc. Cliamav. 35. Ed. Rothari 150. 2; Scirpa — mobilia. 3) cfr. Lcg. Langob. Rachi« notitio (ao.lihj c. 2. L. Sal. tit.bl. 35
14. CONCILIUM VERNENSE.
755. Jul. 11.
Hxstant capitula in codicibus 1) Monacensi G243 fol.2'29. 2) Vaticano inter Palatinosbll fol. 71 usquc ad Jinem codicis. 3) l 'aticano 3827 fol. 1. 4) Parisiensi 40 9654 fol. 4 — 6V. 5) Vatic. inter Palatinos 582 fol. 7r. 6) Vatic. inter codd. reginae Ckriatinac 104i, rcccntiori apographo, fol 1. Capital.d. leguntur quoque in codice Guel- ferbytano inter Blankcnburgcnses 111, 3. , in Parisiensi 3838 capita 8. 9 , in codice Ber- nensi 89 caj>. 9.
PIPPINI CAPITULARIA.
33
Absunt a codice nostro 2 capita 13 — 26, qua re ductus Pertzius Vernensia capita pro capitulare duplici recensuit et capita 13 — 25 pro Petitione episcoporum (LegesI.blS inter emendanda) habuit. Sed codices quinque alii omnes, praesertim Monacensis et antiquitate et textus sinceritate ante ceteros excellens, capita 1 — 25 una serie continuo
5 numerata praebent, neque in ullo codice inscriptione Petitio episcoporum aliave nota caput 13 ab antecedentibus distinguitur , ut in Palatino codice 577 eam tantum ob causam capita 13 et sequentia deesse videantur, quia codex in his capitulis collectioni Diony- sianae subnexis omnino desinit.
Constituta sunt haec capitula a Galliarum episcopis in concilio celebrato ad Vernis
10 vel Verno palatium in Sequanae inferioris ripa positum die XI. (non XIV, ut apud Pertzium) mensis lulii anno 755. Pippinum regem hoc concUium non solum convocasse, sed ijisi quoque interfuisse et deliberationis partem habuisse tam e praefatione, quam e capitibus 6. 20 — 22 intellegi licet, ut tam Lullus episcopus in epistola quadam (Jaffe, epist. Bonifacii 1\A) caput nostrum octavum allegans Pippini regis auctoritate confirmata
i5 haec capita dicere, quam Karolus Magnus in admonitionis anno 789 edictae c. 81 capitis nostri 14 mentionem faciens genitoris mei synodalia edicta haec ipsa capitula nominare non immerito posset. Canones antiqui in hoc concilio secundum collectionem Quesnellia- nam dictam (Append. ad Leonis M. opera tom. III. ed. Ballerinii) allegata videntur.
(B. /,167; P. I, 24.j
Incipit synodus Verno palatio factaa.
20 Sufficerant quidem priscorum patrum regulae , sanctae ae.cclesiae catholicae rectis- simae normae ad mortalium correctionem prolatae, si earum sanctissima iura perse- verassent inlesa. Sed quia emergentibus causis quibusdam non congruis temporaque inquieta supervenientes contigit, nonnulla ex hac re neglegentia faciente fuisse inter- missa, ideoque gloriosissimus atque relegiosus inluster vir, Francorum rex Pippiuus;
25 universos paene Galliarum episcopos adgregari fecit ad conciliumVernusb palatio publico, recuperare aliquantisper cupiens instituta canonica. Et quia facultas modo non sup- petit ad integrum , tamen aliqua ex parte vult esse correctum quod aecclesiae Dei valde cognoscit esse contrarium. Et si tempora serena spatiaque tranquilla divinitus c fuerint ei conlata, cupit ad plenum secundum sanctorum canones, plenius opitulante divina
30 gratia , melius , perfectius integreque inantea conservare. Et cum ita factum fuerit, cessent haec quae necessitate cogente ex sacris canonibus remissius sunt excerpta, maneantd praefata iura canonica firmissima integra atque intemerata. Tamenc interim quod melius possumus, haec inconvulsa atque inviolata esse cupimus. Ipsarum enim rerum, quae pro nostra emendatione commune siuit prolata, per distincta capitula
35 subter tenuntur inserta. Dat.f V.« Idus Iulii, anno quarto regnanteh domno nostro Pippino gloriosissimo regeh.
Cap. 1. Ut episcopi debeant esse per singulas civitates.
2. Episcopos quos hv vicem metropolitanorum constituimus , ut ceteri episcopi ipsis in omnibus oboediant secundum canonicam institutionem k, interim quod secundum
•»0 canonicam constitutionem hoc plenius emendamus.
3. Ut unusquisque episcoporum potestatem habeat in sua parrochia , tam de clero quam de regularibus vel secularibus, ad corregendum et emendandum secundum ordinem canonicam1 spiritale1, ut sic vivant qualiter Deo placere possint.
a) ita 3; Incipit concilium quod factum fuit ad palatium uerhis4. 5. In nomine Dei summi 1 ; 45 inscriptio deest'2. b) ucraoB; uernis 4. 5. c) diutius l._ d) maneantque 4. 5. e) et4. 5. f) Subscriptionem om. 4. 5. g) II. 2. h) regn suprascript. glorios. pippino rege 3. i) modo in 5-, fortasse modo legendum, sicut injra cap.i. k) decrt 1. 1) canonicum spiritalcm 3 — 5.
LL. CAPITDLABIA I. 5
34
PIPPINl CAFITULARIA.
4. Ut bis in anno sinodus fiat. Prima sinodus mense primo , quod est Martias Kalendas, ubim domnus rex iusserit, eius praesentia. Secunda sinodus Kalendas Octubris, autm ad Suessionis vel aliubim ubi ad Martias Kalendas inter ipsos episcopos convenit; et illi episcopi ibidem conveniant, quos modo vicem metropofitanorum con- stituimus, et alfi" episcopi vel abbates seu presbiteri, quos ipsi metropolitani aput se rs venire iusserint, ibidem in ipsa secunda sinodo convenire faciant.
5. Ut monasteria, tam virorum quam puellarum , secundum ordinem regulariter vivant; et° si hoc facere contempserint0, episcopus in cuius parrochia esse videntur hoc emendare debeatp. Quod si non potuerit"', hoe'i quem metropolitanum constituimus innotescatr, et ipse hoc emendare faciat. Quod si hoc necs ipses emendare potuerit, io ad sinodum publicum1 exinde veniant, et ibidem canonicam sententiam accipiat. Et
si pubficum sinodum contempserit, aut honorem suum perdat aut excommunicetur ab oninibus episcopis, et talis in eius locum in ipso sinodo constituatur per verbum et voluntatem domno rege vel consensu servorum Dei, qui secundum ordinem sanctam ipsam gregem regat. 15
(3. Constituimus ut nulla abbatissa dua monasteria non praesumat habere, nec extra monasterium licentiam1 exire, nisi hostifitate cogente. Sedu domnus rex dicit, quod vellit, ut, quando aliquas de ipsa abbatissas" ipse domnus rex ad se iusserit venire, semel in anno et per consenso episcopi in cuius parrochia est, ut tunc ad eum aliquas veniant , etv sua iussione, si necessitas fuerit, et aliubi omnino non debeat nec 20 per villas nec per alia loca demorare, nisi tantum cumw eelerius potuerit ad ambulan- dum et ad revertendum". Et antea non moveat de suo monasterio, antequam suum missum ad domnum regem transmittat. Et si iusserit rex venire, veniat. Sin autem, in monasterio permaneat, interim"2 quod hoc plenius secundum canones emendamus. Similiter nec illas monachas* extra monasterium exire non debeant. Quod si aliqua 25 in aliquo lapsu ceciderit, infra monasterio per consilhtm episcopi penitentiam agat. Et si necesse est de eorum necessitate ad domnum regem vel ad sinodum aliquid sugge- rere, eorum propositi vel missi hoc debeant facere; et quale munera ad palatium dare voluerint, per missos suos hoc dirigant. Et si aliqua monasteria sunt qui eorum ordinem propter paupertatem adimplere non potuerint, hoc ille episcopus de veritate 30 praevideat, et hoc domno rege innotescat, ut in sua elimosina hoc emendare faciat. Et si tales foeminae velatae ad praesens ibidem congregatae inveniuntur qui regulariter vivere non vellent, nec ad hoc dignae sunt ut cum illan alias habitent, episcopus vel abbatissa praevideant looum aptum, ubi separatim cum custodia in pulsaturio3 habitare debeant, vel operare manibus quod ipsa abbatissa eius iusserit, interim quod probatas, 35 si dignae sunt, in congregatione reeipiantur-
7. Ut publicum baptisterium in ullav parrochia esse non debeat, nisi ibi xibi episcopus constituerit cuius parrochia est; nisi tantum si necessitas evenerit pro infir- mitate aut prox necessitate, illi presbyteri, quos episcopus in ipsa parrochia constituerit, in qualecumque loco evenerit, licentiam habeant baptizandi, ut omnino sine baptismo 40 non moriantur.
8. De presbyteris. Ut omnes presbyteri qui in parrochia sunt sub potestate epis- copi esse debeant de eorum orcfine , et ut nullus presbiter non praesumat in illa
m) aut adS. vel aliubi om. 4. 5. n) illi alii 4. 5. o~> et . . . eont. om. 4. 5. p) faciat 1. <l" potuerit hoc emeiulare , illi 4. 5. r) hoc innot. 4. 5. s) non per se 4. 5. t) habeat 45 (tdd. 4. 5. u) Sed domnus rex quod vult quando aliquain de Ipsis abbatissis 4. 5. v) ex 3. 4. w quam cel. pot. ambulare et reverti 4. 5. x) interim quod inantea plenius secundum canoni- eam institutionem emendaverit; nec illae monachae 4. 5. y) illa 1. 2. z) aliqua add. 4. 5.
1) Synodum scilicet Kalendis Martiis liabendam ; cfr. eap. i. 21 Cfr. supra cap.2. 3) Cfr. ruhiion. (jen. 780. c. 72 ;>0
• PIPPINT CAPITLLARIA. 35
parrochia nec baptizare, nec missas celebrare sine iussione episcopi in cuius parrochia est. Eta omnes presbyteri ad coneiliuin episcopi convenianta. Et si hoc quod superius conpraehensum est facere contempserint , secundum canonicam institutionem iudicentm, tam ipsi quam defensores eorum.
9. De modis excommunicationis, tam de clericis quam de laicis. Si quis presbyter ab episcopo suo degradatus fuerit , et ipse per contemptum postea aliquid de suo officio sine comeato facere praesumpserit , et postea ab episcopo correptus et excommunicatus fuerit, qui cum ipso communicaverit scienter, sciat se esse excommunicatum. Similiter quicumque clericus vel laicus aut femina incestum commiserit et ab episcopo suo cor-
10 reptus se emendare noluerit et ab ipso excommunicatus fuerit, qui cum ipso communi- cat similiter excommunicetur. Et ut sciatis , qualis sit modus istius excommunicationis : in ecclesia non debet intrare, nec cum nullo christiano cybum vel potum sumere; nec eiusb munera accipere debet, vel osculum porregere, nec in oratione0 iungere0, nee salutare, antequam ab episcopo suo sit reconciliatus. Quod si aliquis se reclamaverit,
i5 quod iniuste sit excommunicatus, licentiam habeat ad metropolitanum episcopum venire, et ibidem secundum canonicam institutionem deiudicetur; et interim suam excommuni- cationem custodiatd. Quod si aliquis ista omnia contempserit , et episcopus hoc minime emendare potuerit, regis iudicio exilio condamnetur.
10. Ut monachi, qui veraciter regulariter vivunt, ad Romam vel aliubi vagandi »o non permittantur , nisi oboedientiam abbatis sui exerceant. Et si talis causa evenerit,
quod absit, quod ille abbas sic remissus vel neglegens inveniatur aut in manus laico- rum ipsum monasterium veniat, et hoc episcopus emendare non potuerit, et aliqui tales monachi ibidem fuerint qui propter Deum de ipso monasterio in alterum'- migrare vellent propter eorum animas salvandas, hoc per consensum episcopi sui licentiam 23 habeant, qualiter eorum animas possint salvare.
11. De illis hominibus, qui se dicunt propter Deum quod se tonsorassent. et modo res eorum vel pecunias habent et nec sub manu episcopi sunt nec in monasterium regulariter vivunt . placuit ut in monasterio sint sub ordine regulari aut sub manu episcopi sub ordine canonica; et si aliter fecerint, et correpti ab episcopo suo se emen-
30 dare noluerint, excommunicentur. Et de ancillis Dei velatis eadem forma servetur.
12. In canone Calcidonense capitulo XX. De non suscipiendis alterius aecclesiae clericos et de susceptoribus eorum absque litteris commendatitiis. „Clericos4 in ecclesia militantes,- sicut iam constittitum est, non licere in alterius civitatis ecclesia vel in potestate laicorum militari , sed ibidem permanere in qua principium ministrare meruit ;
35 extra eos qui, amissa patria, ad aliam ecclesiam pro necessitate venerunt. Qui vero episcoporum aut laicorum post hoc constitutum f alterius eeclesiae clericum susceperit, nisi ad excusandum rationabiliter , placuit a eommunione suspendi et eum qui suseepit et qui susceptus est. quousque clericum, qui translatus est, fecerit ad suam reverti ecclesiam s u.
40 13. De episcopis vagantibush qui parrochias non habent, nec scimus ordina- tionem eorum qualiter fuit, placuit iuxta instituta sanctorum patrum5, ut in alterius
a) et omnispresbyter ad couc. ep. sui conveniat4. 5. b) deest 1. c) orationein eoniungere 1 ; oratione se iungere 4. 5. d) De his qni excommnnicationem parvi pendunt inaerunt 4. 5. e mona- stcrium add. 3. 5. f) const. om. 2. g) lu lioc capite omnino desiuit codex2. rerbis Deo gratiaa. 45 Finit Ubrariorum more additis ; in codd. 1. 3 — 6 capita 13 et sequentia lm ipsis numeris numeraki continno nullaque inscriptione inserta subnexo sunt. h) ita 1 ; vacantibus 3 — 5.
4) Chalcedonensis canou paullulam lioc loco mutatus apparet. Addita sunt in Vernensi con- cilio verba: „vel in potestatc laicorum", „aut laicorum" et .. uisi ad excusaudum ratiouabiliter" Suprema Chalcedonensis canonis verba Uguntur : qnousque clerieits qui tninsitum feeit iid suain 5o redeat ecclesiam. 5, Cfr. Cone. Antioccn ean. 16.
5*
3fi
PIPPINI CAPITULARIA.
parrochia ministrare nec ullam ordinationem facere non debeant sine iussione episcopi ouius parrochia est. Et si hoc facere praesumpserit, ab officio suspendatur interim quod ad sinodum exinde venerit, et ibidem secundum canonicam institutionem accipiat sententiam; nisi tantum pro itineris causa. Et si ullus clericus aui laicus talem epis- copum aut' presbyterum defensaverit' sine comeato episcopi cuius parrochia est, ex- 5 communicetnr usque ad emendationem.
14. Dek die dominico. „Quiac persuasum1 est populism de die dominico, agi cum caballis aut bubus et vehiculis itenera non debere, neque ullam rem ad victum preparare, vel ad nitorem domus vel hominis pertenentem ullatenus exercere, quae res ad iudaicam magis quam ad christianam observationem pertinere probatur, id" statui- 10 mus", ut die dominico quod ante fieri licuit liceat. De opere tamen rurale, arata aut vinea, sectionem, excussionem, exartum, vel sepe censuimus abstinenda, quo facilius ad ecclesiam venientes orationis gratia vacent. Quod si inventus fuerit quis in operibus suprascriptis quae interdicta sunt exercere, qualiter emendare debeat, non in laicorum districtionem sed in sacerdotibus eastigationem consistat0". 15
15. Ut omnes homines laici publicas nuptiasfaeiant, tam nobiles quam innobiles. 1(3. Ex7 sinodo p Calcidonense cap. III. Ut clerici conductores8 non sint, hoc est,
ut non habeant actiones seculares, nisi tantumq pro causas ecelesiarum, orfanorum vel viduarum, ordinante episcopo suor.
17. Ex sinodo* Calcidonense cap. XXV. Ut post mortem episcopi non liceat epis- 20 copatum esse sine pastore super menses tres; nisi tales necessitas grandis evenerit, ut nuhV modo ahter fieri non possit'. Praecipuae proximum sinodum, cum evenerit, episcopus ordinetur.
18u. Ut nullus clericus ad iudicia laicorum publica non conveniat nisi per iussio- nem episcopi sui vel abbatis, iuxta canones Cartaginensis , capitulo IX. v ut ibi scriptum 25 est: „Qui9 relicto ecclesiastico iudicio publicis iudiciis se purgare voluerit, etiamsi pro illo fuerit prolata sententia, locum suum amittat. Hoc in criminale iudicio. In civili vero perdat quod evicit, si locum suum obtenere voluerit. Cui enim ad elegendos mdices undique ecclesiae patet auctoritas, ipsew se indignum fraterno consortio iudicat qui, de universa ecclesia male sentendio, seculare de iudicio poscit auxihum, cum pri- 30 vatorum christianorum causas apostolus ad ecclesiam deferri atque ibidem terminare praecipiat". Et maxime, nex in tahbus causis inquietudine domno rege facianty.
19. De emunitates. Ut omnes emunitat-es per universas ecclesias conservata sint.
20. In illoz alio sinodo10 nobis perdonastis, ut illa monasteria, ubi regulariter monaclh vel monachas vixerunt, ut hoc quod eis de illas res demittebatis unde vivere 35 potuissent, ut exinde, si regales" erant3, ad domnum regem fecissent rationes abba vel abbatissa; et si episcopales, ad illum episcopum. Simihter eth de iUos vicosb.
i) ita 1 ; def. vel presb. 3 ; aut presb. om. 4. 5, fortasse recte. k) In codd. 4. 5. cupite 14. Jioc locn omisso verba tantuia leguniur: De die dominico requiratur in illo synodo. Subnectitur scilicet in ipsis codicibns Jtoc coput cum aliis tribus decreto Compendiensi quod in codd. 4. 5. haec 40 Vernensia capitida continuo subscquwitur. 1) suasum. 1. m) deest 1. n) instituimus 1. o) iu- sistat 1. p) canone 3. q) deest 3 — 5. r) vel abbate add. 4. 5. s) canone 3 — 5. t) boc imllo modo fieri possit (nou possit 3) 3 — 5. u) In cod. 1. cap. 18. post cap. 19. legitur. v) VIII 3. w) quia 1. 4. 5. x) ne om. 1. y) faciunt 1. z) illo solus 1. Jiabet; deest 3 — 5. a) rcgularis erat 4. 5. b) ita 3; et de illis vicis 4. 5; et illos vicos. iste cst 1. 45
6) Caput ad verJjum desumtum e concil. AurelUvnensi tertio (anno 538.,) cau. 28. (Mansi IX, 9.J
7) Capp. 16. 17. non quod adverba sed quod ad argumentum curn CJialcedonensi sijnodo consentiunt.
8) Possessionum conductores legitur in canone CJialcedonensi. 9") CJiartaginensis concilii canon 9 sccundum cotlectionem Quesnellianam dictarn. 10) Huius synodi canones hodie non exstant.
PIPPINI CAPITULAKIA.
37
21. Ut illos presbyteros 1 qui ad illum episcopatum-"1 obtingunt, ut illi episcopi ipsos debeant habere, sicutb in illoc alio sinodo dixistisd.
22. De peregrinis qui propter Deum vadunt, ut eis tolloneos non tollant; et dec ilios alios tolloneos quodf vos antea11 perdonastis r, ut sic fiat^, uth, ubi legitime 1 non
r debent esse, donati non sint1.
23. Ut comites vel iudices ad eorum placita primitus orfanorum vel viduarum seu ecclesiarum causas audiant et definiant in aelimosina domno rege, et postea alias causas per iustitia rationabiliter k iudicent.
24. Ut per pecunias nullus ad ecclesiasticum honorem nec ad gradum accedere lo non debeat, quia haeresisk simoniaca esse videtur.
25. Ut1 nullus episcopus nec abbas nec laicus1 pro iustitias faciendum sportolasm contra11 drectum"12 non accipiat; quia, ubi ipsa0 dona currunt", iustitia evacuatur"
z) presbyteratus 3. a) legibus add. 3. b) antea add. 3 — 5. c) dee.it 3 — 5. d) perdo- navit domnus rex 4. 5. e) inde 1. f) ita 1 ; sicut vos perd. 3 ; quod (quos 4.) domnus rex antea 15 perdonavit4. 5. g) ita fiat 3. h) et 4. 5. i) ita 1. 4. 5; legitimo donati non fuerint, trans- eant 3. k) deest 1. 1) Ut nullus comis neque nullus laicorum nec clericorum 1. m) sporta- lum 4. 5. sportolo 3. n) ita 1 ; contradictum vel contradicto 3 — 5. o) deest 1. p) intercurrunt3.
q) Fin. add. 1.
11) Supra in Capitulari 13, c. 4. • 12) Drictum, droit.
15. DECRETUM COMPENDIENSE.
757.
Traditur hoc synodale decretum inter Pippini capitularia in tribus saeculi decimi codicibus 1 ) Paris. 9654 fol. 2. 2) Vaticano inter Palatinos 582 fol. 6. 3) Mona- censi 3853 olim Augustano fol. 257. In his codicibus omnibus decreto quasi pars eius
25 subiunguntur capitula tria priora Pippini capitularis supra pag. 31 editi ab hoc tamen decreto ecclesiastico haud dubie aliena.
Anno 757, mense Maio ut videtur, Pippinus rex et generale iwpuli placitum etepis- coporum synodum (nomina episcoporum traduntur in documento quodam Gortziensi in Mansi conciliorum collectione XII , 656 edito) Compendii (Compiegne) habuit. In ipso
30 conventu hoc synodale decretum editum fuisse iam Sirmondus recte coniecit. Quae con- iectura eo admodum munitur, quod Georgius Ostiensis episcopus et Iohannes pontificis Romani sacellarius (fisci custos , Seckelmeisterj, capitibus his 14. 16. 20. huic decreto con- sentientes memorati, a Stephano tertio Roma legati ad Pippinum regem exeunte anno 756 missi esse apparent. (Mansi XII, 549. Cod. Carol. epist. 11 in Jaffaei bibliothecae tomo IV. pag. 66. ) Benedictus , Regino, Burchardus , Ivo hoc decretum excerpserunt , alia mutaverunt, alia etiam immerito ipsi adicripserunt. (Cfr. Mansi XII, 657.J
(B. I, 181 ; P. I, 21.)
lncipit decretuni quod factum fuit ad (Jompendium palatium publicum.
1*. Si in quarta progenie reperti fuerint coniuncti, non separamus. " 2. In tercia vero si reperti fuerint, separentur.
a) capita tria priora coniunguntur in cod. 3.
38
PIPPINI CAPITULAKIA.
3. Et eos , qui unus in quarta alius in tercia sibi pertinent et eoniuncti inveniun- tur, separamus.
4. Si duo in tercio loco sibi pertinent, sive vir sive femina, aut unus in tercio et alter in quarto, uno mortuo, non licet alterum accipere uxorem eius; efc si inventi fuerint, separentur. Una lex est de viris et feminis. 5
5. Mulier si sine commeatu viri sui velum in caput miserit, si viro placuerit, recipiat eam iterum ad coniugium.
6. Et si quis Francamb filiastram suam contra voluntatem ipsius et matris et paren- tum dederit viro ingenuo aut servo vel ecclesiastico , et illa noluerit habere ipsum et reliquerit eum, potestatem habent parentes ipsius dare ei alium maritum. Etc si ipsa io alium habet, quem postea accepit, non separenturc.
7. Si Francus homo acceperit mulierem et sperat quod ingenua sit, et postea inve- nit quod non est ingenua, dimittat eam, si vult, et actipiat aliam. Similiter et feniiha ingenua.
8. Si femina ingenua accepit servum et sciebat tunc quod servus erat, habeat 15 interim quo vivit. Una lex est de viris et feminis.
9. Homo Francus accepit beneficium de seniore suo, et duxit secum suum vassal- lum, et postea fuit ibi mortuus ipse senior1 et dimisit ibi ipsum vassallum; et post hoc accepit alius homo ipsum beneficium, etd pro hoc utd melius potuisset habere illuni vas- sallum, dedit ei mulierem de ipso beneficio, et habuit ipsam aliquotempore; et, dimissa 20 ipsa, reversus est ad parentes senioris sui mortui, et accepit ibi uxorem, et modo habet eam. Definitum est, quode illam quam postea accepit, ipsamf habeat.
10. Si quis, uxore accepta, invenit eam ap\id fratrem suum contaminatam , ipsam dimittens accepit aliam, ipsamque contaminatam invenit, uxor illius legittima est, pro- pterea quia nec ipse virgo fuit illo tempore. Quod si tertiam postea acceperit , revertat 25 ad medianam; et ipsa posterior potestatem habeat alio vjro seg coniungereg.
11. Si quis homo habet mulierem legittimam, et frater eius adulteravit cum ea, ille frater vel illa femina qui adulterium perpetraverunt , interim quo vivunt, numquam habeant coniugium. Ule cuius uxor fuit, si vult, potestatem habet accipere aliani.
12. Si quis baptizatus est a presbytero non baptizato , et sancta trinitas in ipso 30 baptismo invocata fuerit, baptizatus est, sicut Sergius papa dixit2. Impositione tamen manuum episcopi indiget.
13. Si pater sponsam filii sui oppresserit, et postea filius ipsam acceperit, pater eius postea non habeat uxorem, et ipsa femina non habeat virum, quia non dixit quod pater eius cum ipsa mansisset; filius vero eius qui nesciens fecit accipiat mulierem 35 legittimam.
14. In qualicumque modo nmlier velum sanctum acceperit sponte, in eo perma- neat nec dimittat Consenserunt Georgiush episcopus' Komanus, Iohannes sacellarius.
15. Si quis filiastram aut filiastrum ante episcopum ad confirmationem tenuerit, separetur ab uxore sua et alteram non accipiat. Similiter et femina alterum non 40 accipiat.
16. Si quis vir dimiserit uxorem suam et dederit comiatum pro religionis causa infra monasterium Deo servire aut foras monasterium dederit licentiam velare, sicut diximus propter Deum, vir illius aecipiat mulierem legittimam. Similiter et mulier faciat. Georgiusk consensit. 45
V) Francus 3. c) Et si i. alium non habct q. p. a. ab eo non separetur 3. d) et hoc quod 3. e) ut 3. f) deent 3. g) iungendum se 3. h) iorius 1. 2; iorgius 3. i) deestB. k) iorius 1. 2; iorgius romanus iohannes «acellus eOnsenserunt 3.
1) Homo Fruncun. 2 i Sergii papae (a. G87 — 701,) dictum hodie non Cdntat.
/
PIPPINI CAPITULAKIA.
39
17. Si quis cum matre et filia in adulterio mansit, nesciente matre quod cum filia sua mansisset, similiter et filia nescivit quod cum matre sua mansisset, postea iile vir, si acceperit, mulierem dimittat, usque in diem mortis suae non habeat uxorem, et illa mulier quam reliquerit accipiat virum; et illa mater et filia cum quibus in adul- s terio mansit, ambabus nescientibus quod cum matre et filia mansisset, habeant viros. Nam si in notitiam illarum venerit hoc scelus, dimittant maritos et agant poenitentiam, et illorum mariti posteriores accipiant mulieres.
18 Similiter et de duabus sororibus, qui cum una in adulterio mansit et alteram in publico accepit, non habeat mulierem usque in diem mortis. Et illae duae sorores, 10 si nescierunt, habeant maritos; et si in notitiam eis venit, superiorem formam servent.
19. Si quis leprosus mulierem habeat sanam , si vult ei donare comiatum ut accipiat virum, ipsa femina, si vult, accipiat. Similiter et vir.
20. Si quis vir accepit mulierem et habuit ipsam aliquo tempore, et ipsa femina dicit quod non mansisset cum ea, et ille vir dicit quod sic fecit, in veritate viri consi-
15 stat, quia caput est mulieris3. De muliere, quae dicit quod vir suus ei commercium maritale non reddidit, Georgius consensit.
21. Si qui propter faidam fugiunt in alias patrias et dimittunt uxores suas, nec illi viri nec illae feminae accipiant coniugium.
1) In codd. 2. 3. i.nnctum cap. cum anteriori.
20 3) Epist. prim.u ad Corinth. 11,3. Epist. ad Ephes. 5, 23.
16. DECRETUM VERMERIENSE.
758 — 768?
Hditio parata est ope codicum 1) Paris. 9654, fol. 1. 2) Vatican. inter Pala- tinos 582 , fol. 5. 3) Monac. 3853 , fol. 254. In codice Monacensi desunt capita 14 — 1(5
25 (non etiam caput 17 , ut Pertzius refert), quae a reliquis huius decreti capitibus etiam quod ad argumenturn ipsorum pertinet aliena apparent, ut. foetasse ab hoc decreto recte segreganda sint. Alia capita, quae Regino in libro suo de disciplinis ecclesiasticis huic Vermeriensi decreto adscripsit, vere vel Cofnpendiensis deereti partem efficiunt vel ad Karoli Magni quoddam capitulare (803 — 813) vel ad Moguntinum concilium ao. 847
30 celebratum (Mansi XIV, 911. c. 2Hj pertinent.
Regino huius decreti capita fere omnia in dicto suo libro excerpsit iisque verba „Ex concilio quod factum fuit ad Vermeriam temporibus Pippini regis" vel similia praejle.it y quae consentiunt cum inseeiptione iam primo e Vaticano codice edita. Qua re ductus Sirmondus hoc decretum anno 752, Boehmems aufem (Regesta Karolorum &)
35 anno potius 753 adscripsit, quum mense Martio et Maio eius anni Pippinus Vermeriae (in villa regia prope Compendium si.ta) commaratus fueeit. Quod aegumentum parum firrnum mihi videtur, quum non solum Pippinus posterioribus etiam anni.s in ipsa villa versatus sit, sed etiam plane in incerto eelinquendwrn sit, uteum Pippinus huius deceeti delibeeationi inteefueeit necne; nam ab episcopis potius quam u rege deceetu7n edifum
4u appaeet, etiamsi concilium quoque Veemeeiense Pippini auctoritate fuisse hahitum om- nino credendum est. Quare pro cerio dicere non auserim, quonam Pippini regni anno hoc decretum datum sit; tamen verisimile mihi videtur , idem Vernensi et Compendien^i
40
PIPPINI CAPITTLARIA.
conciliis esse posteriusf qimm praescrtim capita nostra 1. 4. (5. 9. 12 ad exemplum Com- pendiensis decreti 1 et 2, 5 et, 14, 7 et H, 9 c< 21, 18 concepta videantur, ut quae in his minus distincte constituimtiir in Vermericnsibus matjis concinne et melius ordinata vide- antvr. Fortasse itjitur Jioc decretum intra annos 758 et 768 ortum cum quadam veri similitadine dici potest. (B. I, 161; P. I, 22). s
ln* noinine domini incipit decretum quod factum fuit ad Vermeriam palatium temporibus domni Pippini regis.
ln tertio genuohun soparantur, et post penitcntiam actam, si ita voluerint, licen- tiam habent aliis se coniungero. Inh quarta autem coniunctione si inventi fuerint, eos non separamus, sed poenitentiam eis iudicainus. Attamen si factum nonfucrit, nullam io facultatem coniungendi in quarta generationo damus0.
2. Si aliquis cum filiastra sua manct, nec matrcm nec filiam ipsius potest habere1, nec illc nec illa aliis se poteiunt coniungero ullo unquam temporc. Attamen uxor eius, si ita voluerit, si se continere non potcst, si postca quam cognovit quod cum filia sua vir cius fuit in adulterio, carnalc commcrcium cum co non habet, nisi voluntated se 15 abstinet, potest alio nuberc.
3. Si' quis prcsbitcr ncptam suam nxorem habuerit', ipsam dimittat et gradum perdat. 8i alius eam acccperit, ct ipsam a sc reiciat; si sc continerc non potest, aliam aceipiat: quia reprehensibilo est, ut relictaiu sacerdotis alius homo habeat.
4. Ut, quolibet modo femina velum acccperit, in hoc permaneat, nisi se invitam 20 aut reclamantem velavcrit aliquis; tamen praedicandum1 est, ut cum velo suo per- maneat, si voluerit. Quod si presbyter eam invitam rcclamantemquc vclaverit, gradum suum pro hac causa6 perdat. Quod si contigeiith, uth mulier sine convenientia viri sui se vclare praesumat, in potcstatc viri eius erit, aut in hoc permaneat aut non.
5. Si qua mulicr mortem viri sui cum aliis hominibus consiliavit, et ipse vir 25 ipsius homincm se defendondo occiderit ot hoc probaro potcsta, ille1 vir potest ipsam uxorem dimittere' et, si volucrit, aliam aecipiat.
6. Si quis ingcnuus homo ancillam uxorem accepcrit pro ingenua, si ipsa femina postea fuerit inservita, si redimi non potest, si ita voluerit, liceatk ei aliam acciperek. Similiter et mulier ingcnua, si servum accipiat pro ingenuo, et posteapro qualicumque 30 causa inservitus fuerit — nisi pro inopia fanic cogentc sc vendiderit, et ipsa hoc consen- serit, et dc precio viri sui a famc liberata fuerit — si voluerit, potest eum dimittere et,
si sc continerc non potcst, alium duccrc. Similiter et de muliere, si se vendiderit, ct vir eius ita consenserit, taliter potest stare3. Si se separaverint , poenitentia tamen amborum necessaria est: nam qui dc pretio paris sui dc tali neccssitatc liberatus fuerit, 35 in tali coniugio dcbcnt permanerc et non separari.
7. Si servus suam ancillam concubinam habucrit, si ita placet, potest, illa di- missa, comparem suam, ancillam domini sui, accipere; sed melius est suam ancillam tenere.
8. Si quis1 servus, libertate a domino suo acccpta, postea cum ancilla eius adul- 40 terium perpetraverit , si dominus eius vult, velit nolit, ipsam ad uxorem habebit. Quod si
H i Iimcriptio e vud. 2; abest u 1. 3. b Novi capituti heiliuvi in codd. 2. 3. c) nisi priu? illis constituatur pocnitcntia rev. tiatn. in tnarg. add. 1. d) ab illo add. 2. 3. e) Si quis prcsb. ordinatus uxorcin hab. 2. iJ. t) pracdicanda 2. 3. g) rc 3. h) cont. ut om. 3. i) vir illc ips. suam ux. dim. potcst 3. k) aliam accipiat cum liccntia 3. dccst 2. 3. 45
1) Uxot cni. 2) Id. Ili!/ttuv. lit. 77. 3) Tulitci' , ncilicct ut uou sepurcnlui' , jiolcxl nlorc sententiu (cfr. cup. 11,); ni vcro nikilomimns sc aepuraveriut , tavicn pocniteidiam mutiiteant.
PIPPINI CAPITCLARIA
41
ipsam dimiserit et aiiam duxerit, cogatur omnino, ut posteriorem dimittat, et ipsam cum qua prius adulterium fecit recipiat, aut illa vivente nullam aliam habeat.
9. Si quis necessitate inevitabili cogente in alium ducatum seu provinciam fugerit aut seniorem suum, cui fidem mentiri non poterit, secutus fuerit, et uxor eius, cum
5 valet et potest, amore parentum aut rebus suis eum sequi noluerit, ipsa omni tempore, quamdiu vir eius quem secuta non fuit vivet , semper innupta permaneat. Nam ille vir eius, qui necessitate cogente in alium locum fugit, si se abstinere non potest, aliam uxorem cum poenitentia potest accipere4.
10. Si filius cum noverca sua, uxore1" patris sui, dormierit, nec ille nec ilia Ki possunt ad coniugium pervenire. Sed ille vir, si vult, potest aliam uxorem habere;
sed melius est abstinere.
11. Si quis cum filiastra sua dormierit", simih sententia stare potest; et cum sorore uxoris suae sinuli modo stare potest.
12. Qui dormierit cum duabus sororibus, et una ex illis antea uxor fuerit, in nullam0 ex illis habeat; nec illa adultera soror, nec ille vir qui cum illa adulteravit
alios umquam accipiant.
13. Qni scit uxorem suam ancillam esse et accepit eam voluntarie, semper postea permaneat cum ea.
14 >\ Ut ab episcopis ambulantibus per patrias*1 ordinatio presbiterorum non fiat. ao Si autem boni'> sunt ilh presbiteri, iterum consecrentur5.
15. Presbiter degradatus, certa necessitate cogente, pro periculo mortis, si ahus non adest, potest infirmum baptizare0. 1G. Ut arma clerici non portent.
17. Si qua mulier se reclamaverit , quod vir suus numquam cum ea mansisset, so exeant inde ad crucem; et si verum fuerit, separentur, et iha faciat quod vult.
18. Qui1' cum consobrina uxoris suae manet, sua careaf et nullam aliam habeat. Illa mulier quam habuit faciat quod vult. Hoc 7 aecclesia non recipit.
19. Si servus auts ancilla per venditionis causam separati fuerint, praedicandi sunt ut sic maneant, si eos reiungere non* possumus'.
ao 20. Ut ille cartellarius qui cum anciha manserit , cum u eam , iuxta legem libertate a clomino suo accepta, dimiserit" aliam accipiens, posteriorem dimittatv. 21. Qui uxorem suam dimiserit velare, aliam non accipiat8.
ui) idestux. 3. u) tbrnicaverit 3. o) ueutram 3. p) Vapita 14 — ll> absuut o cod. 3. q) patrias ut uou legimus presbiteris ordiuatis si boni rell.2. r) Quicumque consobriua sua maueus ro sua uxore eareat 3. s) et 2. 3. t) possumus miuime 3. u) ita 1 ; cuin esset uxor eius et lib. a domiuo suo aee. dimiserit eam 2. 3. v) priorem aecipiat odd. 2; pr. ace. Simili modo de mulieribus sanccimus add. 3.
4) Decret. Compend. c. 9 et 21. 5) Similiter Gregor.III. in epist.(38) onnoT69 ad Bonifatium data. (Jaffe, biblioth. III. p. lOh.J Cfr. Concil. Yerneme cop. 13. 6) Cfr. Conc. Yeni. cop. 8. !t. 40 7) Verba non genuina, eiiamni in tribus ccdicibns omnilnis leguntur. 8) Cfr. mpro c. 4 ; Decret. C(»n- pend. c. 1 6.
U,. CAPlTVLARIA I.
6
42 PIPPINl CAPITULARIA.
17. PIPPINI AD LULLUM EPISTOLA.
755 — 768.
Exstat kaec Pippini epistola ad Lndlum Moguntinensem archiepiscopum scripta inter Bonifacii epistolas in codice Vindobonensi theolog. 259. fol. 60 v. (Jajfe, biblioth. rer. Germ. III. 281. inter Bonif. epistol. 115J. Quo anno scripta sit non liquet, quum tribu- 5 latio in epistola commemorata ad complures Pippini annos referre liceat..
(B.I, 185; P.I, 32j.
Pippinus gratia Dei rex Francorum vir inluster domino sancto patri Lullo» episcopo.
Cognitum scimus sanctitati vestrae, qualem pietatem et misericordiam Deus fecit io presenti anno in terra ista. Dedit tribulationem pro delictis nostris, post tribulationem autem magnam atque mirabilem consolationem sive habundantiam fructus terrae, quae modo habemus. Et ab hoc atque pro alias causas nostras opus est nobis illi gratias agere, quia dignatus est servis suis consolareper eius misericordiam. Sic nobis videtur, ut absque ieiunio indicto unusquisque episcopus in sua parrochia letanias faciat, non is cum ieiunio, nisi tantum in laude Dei, qui talem nobis habundantiam dedit; et faciat unusquisque homo sua elimosina et pauperes pascat. Et sic previdere faciatis et ordi- nare de verbo nostro, ut unusquisque homo, aut vellet aut nollet, suamdecimam donet. Valete in Christo.
aN LUL. c. 20
18. PIPPINI CAPITULARE AQUITANICUM.
768.
ITraditur in codice Lugdunensi Batavorum Vossiano Q. 1 19. fol. 132. — Gapitulare a Pippino, sub jine regni eius ut videtur, constitutum a Karolo Magno confirmatum esse inscriptio nos docet. Aquitanicum idem esse quam maxime veri simile est, cum 25 posteriori capitulari Aquitanico anno 789 dato Karolus missis suis praecipiat , ut hoc Pippini edictum in Aquitania observari curent, praeterea etiam huius edicti praecepta terram spectare videantur a Romanis potissimum habitatam (c.10) regisque ditioni recens subactam ; nam anno demum 768 Waifario duce interfecto Aquitania denique debellata et Francorum regni provincia ordinata facta est. (B. deest; P.II, Vi>.) 30
Incipiunt capitula quas bone memorie genitor Pipinus sinodaliter [instituit]» et nos ab homnibus conservare volumus.
XJt illas eclesias Dei qui deserti sunt restaurentur tani episcopi quam abates vel illi laici homines qui exinde benefitium habent.
a) Verbum in codice deest; supplevi e Karoli M. capitulari!89. capite primo.
35
PIPPINI CAPITCLARIA
43
2. Ut illi episcopi, abbates, abbatissas sub ordiae sancto vivant.
3. Ut quicquid episcopi , abbates vel abbatissas vel reliqui sacerdotes de rebus ecclesiarum ad eorum opus habent, quieto ordine possideant, sicut in nostra sinodo iam constitutum fuit 1 ; et si quis exinde postea aliquid abtraxit, sub integritate reddat.
5 4. Ut ad illos pauperes homines magis non tollant nisi quantum legitime reddere debent.
5. Quicumque nostrum beneficium habet, bene ibi laboredb et condirgatb; et qui hoc facere non vult, dimittat ipsum beneficium et teneant suas res proprias.
6. Quicumque in itinere pergit aut hostiliter vel ad placituin, nulla super suura io pare praendat, nisi emere aut praecare potuerit, excepto herba, aqua et ligna; si vero
talisc tempus fuerit, mansionem nullus vetet.
7. Quicumque homo super suum parem, dum ad nos fuerit, aliquid abstraxerit aut exfortiaverit , secundum suam legem triphtiter conponat.
8. Si ahquis homo ante nos se reclamaverit , licenciam habeat ad nos venire, et i5 nullus eum per fortia deteneat.
9. De ilhs beneficiis unde intentio est volumus , ut ipsi eos habeant quibus antea dedimus.
10. Ut oranes homines eorum legis habeant, tam Romani quam et Salici, et si de aha provincia advenerit, secumdum legera ipsius patriae vivat.
29 11. Ut omnes laici et seculares qui res ecclesiae tenent precarias inde accipiant.
12. Ut quicquid missi nostri cum ilhs senioribus patriae ad nostrum profectum vel sanctae ecclesiae mehus consenserint, nullus contendere hoc praesumatd.
b) labore det condirgat c. e) Dubito an hiemalis corrigendum rit secundum Pippini Italkie regis capitulare Papiense a. 787 (vnfra Cap. 93J in quo legitur cap. quarto: et quando hibernum tempus 25 fuerit , nullus debeat mansionem vetare ad iterantes. d) Explicit capitula Pipiui condam add. c.
1) Huius synodi capita Jtodic non extare videntur; cfr. autem supra Cap. Suess. 744, cap. 3.
6*
IV.
KAROLI MAGNI CAPITULARIA.
19. KAROLI M. CAPITULARE PRIMUM.
769 vel paullo post.
Edidit hoc capitulare Baluzius e codice S. Vincentii Laudunensi, qui vel periit vel certe nobis ignotum est. Invenitur autem capitulare etiam in Benedicti capitularium collectione, libro scilicet tertio, c. 123 — 137, in qua lectiones interdum jide praestant iis, quas Baluzius tradidit.
Capita nostra 1. 3. 4. 6. 8 e Karlmanni principis capitulari anno 742 dato ad ver- bum fere repetita et capitibus 2. 5. 7 vel illustrata vel suppleta sunt. Caput 1 7 desumtum est e concilio Parisiensi quinto, anno 614 habito canoneA (MansiX, 540), caput 18 e concilio Aurelianensi quinto, anno 549 habito canoneli (Mansi IX, 127), ut fortasse haec duo capita sub Jine capitularis posita, etiamsi apud Benedictum quoque prope Karoli capitidare nostrum (1. c. 139. 140) inveniuntur, a capitulari aliena habenda vide- antur. De capitis etiam duodecimi natura fortasse dubitari potest: nam si in reliquis omnibus de causis ecclesiasticis agitur, solo duodecimo, de quo plurimum a doctis disputatum est, de placitis saecularibus habendis statuitur.
Quo anno capitulare datum fuerit, pro certo dici non potest, etiamsi tota ipsius indoles atque natura Karoli regni annos priores spectare videntur. Affirmare forsan quis posset respecto capitularis initio, ante Langobardos regno subactos idem conceptum esse: sed in capitulari etiam anno 789 edito (infra C.22) Karolus Francorum tantum rex nominatur. (B.I, 189; P. I, 33.,)
Karolus, gratia Dei rex regnique Prancomm rector et devotus sanctae ecclesiae defensor atque adiutora in omnibus. Apostolicae sedis hortatu, omniumque fideliuma nostrorum, et maxime episcoporum ac reliquorum sacerdotum, consultu 'servis1 Dei
a) ita in Benedicti coUectione ; codex Laudunensis contra secundum Baluzium: adiutor in omni- bus apostolicae sedis. Hortatu omuium fidelium nostrorum reU. Lectio: Hortatu omnium fidelium sensu carere , altera autem : Apostolicae sedis hortatu optime rei convenire videtur. Ita etiam Liutprandus rex ao. 723 in Langobardorum edicto cap. 33 dicit: Hoc autem ideo adfiximus, quia papa urbis Romae per suam epistolam nos adortavit, nec minus epistolae duae papales anno 769 — 770 datae et in codice CaroUno servatae (Jaffe, BibUoth. IV. pag. 155 — 164, epist. 46.47.) Stephanum IV. KaroU et Karl- manni regum hortatorem ostendunt. Caeterum titulus regius : ecclesiae defensor atque adiutor in admo- nitione etiam generali anno 789 data recurrit, cum contra apostolicae sedis adiutorem regem se nominasse in aUo KaroU documento non invenerim.
1) Capit. Karlmanni ao. 742. c. 2.
KAROLT MAGNI CAPITULARTA.
45
per orania omnibus armaturam portare vel pugnare, aut in exercitura et in hostem pergere, omnino prohibemus, nisi illi tantummodo qui propter divinum ministerium, missarum scilicet solemnia adimplenda et. sanctorum patrocinia portanda, ad hoc electi sunt. Id est unum vel duos episcopos cum capellanis presbyteris1' princeps secum 5 habeat, et unusquisque praefectus unum presbyterum , qiii* hominibus peceata confi- tentibus iudicare et indicare poenitentiam possit'.
2. Ut sacerdotes neqiie christianoruni neque paganorum sanguinem fundant.
3. 'Omnibus2 servis Dei venationes et silvaticas vagationcs cum canibus, et iit accipitres et falcones non habeant, interdicimus'.
io 4. 'Statuimus3, ut secundura canonicam eautelam omnes undecunque super- venientes ignotos episcopos vel presbyteros ante probationem synodalem in ecelesiasticum rainisterium non admitteremus '.
5. Si sacerdotes plures uxores habuerint vel sanguinem christianorum vel paga- norum fuderint aut canonibus obviaverint, saeerdotio priventur, quia deteriores sunt
lr. secularibus.
G. 1 Decrevimus 4, ut secundura canones unusquisque episcopus in sua par- rochia sollicitudinera adhibeat, adiuvante grafione qui defensor ecclesiae est, ut pop' lus Dei paganias non faciat, sed ut oranes spurcitias gentilitatis abiciat et respuat, sive profana sacrificia mortuorura sive sortiiegos vel divinos sive phylacteria et auguria sive 2o incantationes sive hostias immolatitias , quas stulti homines iuxta ecclesias ritu pagano faciunt sub nomine sanctorum martyrum vel confessorum Domini, qui potius quain ad misericordiam sanctos suos ad iracundiam provocant'.
7. Statuimus, ut singulis annis unusquisque episcopus parrochiam suam sollicite circumeat, et populum eonfirmare et plebes docere et investigare, et prohibere paganas
25 observationes divinosque vel sortilegos aut auguria, phylacteria, incantationes vel omnes spurcitias gentiliura studeat.
8. 'Decrevimus5 quoque iuxta sanctorum canones, ut unusquisque presbyter in parrochia habitans episcopo subiectus sit illi in cuius parrochia habitat, et semper in quadragesima rationem ct ordinem ministerii sui, sive de baptisnio sive de fide catholica
30 sive de precibus et ordine missarum, episcopo reddat etc ostendatc. Et quandocunque iiire canonico episcopus circumeat parrochiam populos ad confirmandos, presbyter semper paratus sit ad suscipiendum episcopum cum collectione et. adiutorio populi qui ibi con- flrmari debet. Et in coena Domini semper novura chrisma ab episcopo suo quaerat', et de vetere nullus baptizare praesuraat, sed ardere in luminaribus ecclesiae4 vetusnon
35 tar det.
9. Ut. nemo accipiat ecclesiam infra parroehiam sine consensu episcopi sui, nec de una ad aliam transeat
1U. Ut de incestis et criminosis magnam,! curara habeant sacerdotesK, nc1 in suis pereant sceleribus, et animae eornm a districto iudice Christo eis requhantur1. Simi- 40 liter de infirmis ct poenitentibus , ut morientcs sine sacrati olei unetioiie et reconcilia- tione et viatico non deficiantg.
b) Hoc quoque loco Uenedictm 'recUim , codex vero Lftiidunemui falxiim lectionem necriirit Iianr : presbyteris. Et unusquisque princeps uiiuin presbyterum secum habeat, qui rell. e) et ost. om. <;od. Laud., wlnunt verha apud liened. et in Karlrnanni capitulari. d) ita o.putl Bened.; ecelesiae
45 faciat cod. IaiwI. c) curam gerant sacerdotes magnam liened. f) ue reqnimntur om. liened.,
rerha Jirrtaxxe xpuria. transcant Hened.
2) Capit. Karlmanni c. 2 cit. #»h Jine. 3) Vfip. 4. cit. 4" Cap. 5. cit. paidli-ijwr mili fine niutatum. fi, (,'ap.3. cil. , fine tnmen mntato.
46
KAKOM MAGM CAPITCLARIA.
11. Ut ieiunium quatuor temporum et ipsi h sacerdotes observent et plebi denuu-
tient observandum h.
12. Ut ad mallum venire nemo tardet, primuni' circa aestatem, secundok circa autumnum. Ad alia vero placita, si necessitas fuerit vel denunciatio regis urgeat, vo- catus venire nemo tardet. 5
13. Ut, quando denuntiatum fuerit pro rege vel pro fidelibus suis qualibet causa orationes facere, nemo ex hoc neglegens appareat.
14. Nullus sacerdos nisi in locis Deo dicatis, vel in itinere positus1 in tabernaculis et mensis lapideis ab episcopo consecratis, missas celcbrare praesumat. Quod sim prae- sumpserit, gradus sui periculo subiacebit. io
15. Sacerdotcs, qui rite non sapiunt adimplere ministerium suum nec discere iuxta praeceptum episcoporum suorum pro viribus satagunt vel contemptores canonum existunt, ab offlcio proprio sunt submovendi, quousque haec pleniter emendata habeant.
16. Quicunque autem a suo episcopo frequenter admonitus de sua scientia, ut discere curct , facere neglexerit, procul dubio et ab officio removeatur et ecclesiam quam 15 tenet amittat, quia ignorantes legem Dei eam aliis annuntiare et praedicare nou possunt.
[17. Ut6 nullus iudex neque presbyterum neque diaconum aut clericum aut iuniorem ecclesiac extra conscientiam pontificis per se distringat aut condemnare prae- sumat. Quod si quisn hoc" fecerit, ab ecclesia cui iniuriam inrogare dinoscitur tamdiu 20 sit sequestratus , quamdiu reatum suum cognoscat et emendet.
18. Ut7 nullus episcoporum vel secularium cuiuscunque alterius episcopi sive ccclesiae sive privati res, aut regnorum divisione aut provinciarum sequestratione, competere aut retinere praesumat. Quod si quis hoc facere tentaverit, tamdiu sit ab omnium caritate suspensus et a communionis gratia sequestratus , quoadusque res ablatas 25 cum fructuum satisfacrione restituat.]
h ipsc saeerrtos observet et p. rtenuntiet o. Bcucd. i, unum Beucd. k) et alterum Bcucd. 1 positus orri. Beucd. m) qui Bcu. n) dcsunt apud Ben.
6 ConcU. Parut. I". c. 4. 7 CoitcU. Auvcliau. V. c. 14.
2d. CAPITULARE HARISTALLENSE.
779 niense Martio.
tsapitulare secundwm prologum men&e Martio anvill^ emisswrn,, quo tempore Karolum in palatio TlaristaUio versahon fuisse probant Einhardi annales } troditur in codicibus 1) Sanyallensi T60. paij. 1. 2) H. Panii in Karinthia, fol. 155. 3) Paris. 4613. fol. 62 r. 4) Monacensi 19416. 5) EporediensiM. fol.\. 6) Epored.'6'd. 35 fol. 128. 7) Ashburnliam. Barrois2\A. fol. 46 v. 8) Montispessidano 136. 9) Lugdun. Batav. Q. 119. fol. 138v. 10) Mutin. 1.2. fol. 158. 11) Gothano 84. 12) Gnelferb. intei- Blankcnb. 130. 52. fol.fereHX. 13) Paris. 9654. fol.2Q\ 14) Vaticano inter Pala- tinos 582. fol. 29 v. 15) Vaticano inter codd. reg. Ghrist. 520. fol. 102 v. 1 6) eiusdem c.ollect. 846. fol.KSiv. 17) Norimbery. biblioth. urbun. fol. 26 v. 18) Paris. 4626. 40 fol. 46. 19) Paris. 4628 J. fol. 74\ 20) Paris. 10758. pag. 71. 21) Vatic. inter
KAROLI MAGNI CAPITVLARIA.
47
codd. reij. Christ. 1036. fol. 46. Jn codice Monacensi 3ft")3 diversis locis leguntur capp. 11.23.1 — 4.8 — 10.17.21. Jn codieibus plurimis capitulare capitibus 24 componitur, cum in multis caput nostrum 17, in cdiis caput 22 hinis capitUms divimm sit.
Capitulare JTari^taUense in complurilms codicibus in Italia. scriptis invenitur; in
5 aliis italicis ca//ita. 1 — 13. 23 multis modis mutata et alossis textui insertis adaucta leguntur, in codicibus seilicet 1) Chisia.no F. JV.lt). fol. 60. 2) Cavensi 22. fol. 2l0 et mutila in codieibus 3) (rotha.no 84. 4) Mutiuensi I. 2. /b^. 177. In codice 5) Vaticano inter reg. Chrisf. codd. 203. /b/. 230 T leguntur eiusdem formae capita 3. f>. 8 #>< initium capitis 12 m codiee denique 6) Monac. 3853. yb/. 293 caput 0. Tlanc
io mutatam formain, quae a iudicibus langobardicis concepta videtur et jam exstat. in lequm quadam collectione circa annwin 830 a Lujio condita a lafere cjenuini capitularis poiti et. rerba vel mutata eel addita litteris obliquis typis imprimi curavi. Libri lecjum Langobardorum J}ajiiensis dieti ef. Legum fomo nostro quarto « me edifi coUector tam (jenuinae qua.m glossatae capitidarit formae usum fecit. (H. 1 , 195/ J1. /, 36J
i5 Forma communis.
Annoa feliciterb undecimo regni domni nostri Karoli gloriosissimi regis in mense Martio factum eapitulare, qualiter, eongre- gatis in unum sinodali concilio episcopis,
8o abbatibus virisque inlustribus comitibus, una cum piissimo domno nostro secundum Dei voluntatem pro causis oportnnis con- senserunt decretum.
1 c. De metropolitanisd, ut suffraganii
«> episcopi eis secundum canones subiecti sint. et ea quae erga ministerinm illornm emen- danda cognoscunt, libenti animo emendent atque corrigant.
2. De episcopis, ubi praesens episoopi so ordinati non sunt, sine tarditate ordinentur.
3. De monasteriis qui regulares fue- runt, ut secundum regulam vivant; necnon et monasteria puellarum ordinem sanctume custodiant , et unaquaeque abbatissa in suo
s:> monasterio sine intermissione i esedoat
4. Ut episcopi de presbiterisf et clericis infra illorum parrochia potestatem habcant' secundnra canones.
40 a) In Christi nomine aueriptio in cod.l. In isomuie domini nostri Jesu Christil2. Iucipit <le- cretum Karoli preciosi regis Francorum 'precio- >issimo rege 18) 18 — 21. b) felicissimo 1. 3. e) In e.od. 2. eapitilius fere omnilms ruoricae ante-
45 ponuntwr contextns verbu fietae. d) episeopis ndd. 2.3. e) suum 15. 18. 19. f diaconibus ndd.l. g distringendi ncld. 16. 18.
Forma langobardica.
iVnno feliciter undecimo regni Karoli gloriosissimi regis in mense Martio facto capitulare, qualiter, congregatis in unum sinodale concilium episcopis, abbatibus virisque illnstribus comitibus. una cuni piissimo domino nostro secundum Dei vo- luntatem pro causis oportunis consenserunt decretum.
1. De metropolitanis episcopis , nt eorum suffragani episcopi eis secundum canonos subiecti sint, et ea quae erga ministerium illorum emendanda cognoscunt, Hbenti animo emcndent atque corrigant.
2. De episcopis, ubi praesens episcopi ordinati nonsunt, sine tarditate ordinentur.
3. De monasteriis qui regulares fue- runt, ut secundum regulam vivant; ncc- non a et monasteria puellarum ordinem sanctum custodiant, et unaquaeque abba- tissa in suo monasterio sine intermissione rescdoat.
4. Ut episcopi de presbiteris et elericis infra illorum parrocbia rel de, suo ministerio potestatcm habeant spcundnni canoncs1'.
a) ileext\.*2. b) facere add. 1.
1) Cfr. eoneil. Vem. 755. e.C>.
KAROLI MAG-NT CAPITI JLARIA.
48
5. Ut episeopi de incestuosis hominibus emcndandi licentiam habeant, seu et de viduis infra sua parrochia potestatem ha- beant adh corrigendum h.
b\ Ut nulli liceat alterius clericum recipcrc aut ordinare in aliquo gradu.
7". De decimis, ut unusquisquc suam decimam donet, atquc per iussionem ponti- h*eisk dispensentur.
8. Ut homicidas aut caeteros reos qui legibus mori debent, si ad ecclesiam con- fugerint, non cxcusontur, ncque eis ibidcm victus dctur.
'J. Ut latrones de infra intnunitatem illi iudicis ad comitum placita pracscntc- tur2; ct qui hoc non feccrit, boneficium ct honorcm pcrdat. Similitcr1 et vassus noster, si lioc non adimpleverit, beneficium ct ho- norem perdat1: et qui beneficium non ha- bucrit, bannum solvat.
li) ad. corr. om. 1 . i) Copnl potstptmil.ur co-
pUi9 in cod.l. k) episcopi2. I) Similiter
perdat om. 13. 14.; guh Jvnc copitis leguntur 15. 18 — 21.; ben. ot h. p. om.l.
2 ) Lolroncts /h cmniutolihuis corrcpli oh corum iudicihus od comitum plucitu proctscidciilnr.
5. Ut episcopi dc incestuosis homini- bus emcndandi licentiam habeantc, seu et de viduis infra suam parrochiam potestatem' habeant ad corrigendumd. Et si de ipsis incestuosis aliquis ]>ost iudicium episcopi in ipso incestu se iterum miserit, si alodem Juibuerit, ipso fisco regis1' redpiat.
6. Ut nulli liccat alterius clcricum re- cipcre necordinare in aliquo graduf, sinedi- missoria sui episcopi de cu ius parrochia estK
7. De decimis, ut unusquisquc homo sua decima donet, et pcr iussionem et eon- silium episcopi in cuius parrochia fuerit dispcnsentur.
8. De homicidis ct ccteris malefacto- ribusz , qui legibus aut pro pace facienda morirc debcnt: nemo eos ad excusationcm in aecclesia sua introirc permittat; et si absque voluntatc pastoris ibidem introierit, tune ipse in cuius ecclcsia est nullttm vi- ctum ei donet nec alio dare permittat.
9. Uth latroncs dc infra emunitate illos iudiccs et advocati ad comitum placi- tum, quando eis annuntiaverint \ praesen- teturk. Ht si dixerit, quod illo latrone praesentare non potuissct, iurarex debet, quod illos praesentare non potuissetx, post- quam ei denurdtatum fucrit, nec pro nulla iustitia ddatando illi latroni non consen- tissct, nec pro eausa ddatationis de sua potestatem vel de suo ministcrio ipsum latro- nem non iactasset; ct hoc iuret, ut per sua voluntatc, si polest, ipsum latronem prae- sentare dcbeat ad iustitias faciendum; ct qui hoc non fcccrit, benehVium ct honorcm perdat. Similiter et vassi dominici ipsum exemplum exindc sustineant; et qui supra- scripto sacramento sine periurio iurare non potucrit, si beneftcium habucrit aut actum,
c) liabciint — potcstatcin om. 1.2. d, rcgcn- duinl.2. e) nostro2. f) g. nisi dc suis homi- nibus clcricuin habuerit, nullatcnus adordinandiun ducere pracsuinat , nisi adilluin cpiscopum dccuius parochia cst, in potestatc habcrc dcbet (est , aut in cuius parrochia in p. h. d. 4.) '•>. 4. 6. g) Hinc itidc omniu v*qne o.d medium caput tdtimum d&mnt 3. 4. h) De latronibus rubrica 2. i) annuntiatum fu- erit 2. k, ita 1. 2; pracsentcnt Ul>. Ug. Lancf. X, iurarc .... potuissct acciderunt ml.2; nuppleci rerho e liln o lcgin Longoho,rdo>-um.
KAKOLI MAGNI CAPllTLARIA.
49
10. De eo qui periuriuni fecerit, nul- lam redemptionem , nisi manum perdat.
5 Quod si accusator contendere voluerit de ipso periurio, stent ad crucem; et si iura- tor vicerit, legem suam accusator emendet. Haec vero de minoribus causis observan- dum; de maioribus vero rebus aut de statu
to ingenuitatis secundum legem custodiant.
25 11. Dem vindicta et iudieio" in latro- nesm" factum1' testimonium episcoporum absque peccato comitis esse dicunt'1,3 itar tamen ut absquer invidia auts occansione mala, et nihil aliud ibi interponatur nisi
;;o vera iustitia ad perficiendum. Et si per odium aut malo ingenio, nisi per iustitiam faciendam, hominem diffecerit, honorem suum perdat, et legibus contra quem in- iuste fecit, secundum penam quam intulit,
85 emendetur.
per ipsum perdat; et si beneficium non habuerit, bannum dominicum solvat.
10. Sim quis periurium fecerit, nulla redemptionem ei facere liceat, nisi manum perdat. Et si ille qui prius illum sacra- mentum iurat de illo periurio prdbatus fuerit, et aliqtiis de suos iuratores dixerit quod nesciens se periurasset, aut hoc apud iudicium Dci adprobet verum esse aut si- militer manum perdat. De cuius causa periurium fecerit, sicut lcx loci illius, ubi periurium factum est, a longo tempore fuit, de eorum pretium emendare studeat.
11. De furto vel de minoribus causis instituimus: si ille homo cuius causa iurata fuerit dicere voluerit , quod ille qni iuravit se sciens periurasset, stent ad crucem. Et si ille qui iuravit vietus fuerit quod sc periurassef, suprascripta sententia susfi- neatn. Et" si ille qui criminavit alium permrium non approbaverit , legem suam cui periuratum esse dixerit persolvat °. De maioribus vero causis legem quam a longo tempore habuerunt observentur.
12. De1 vindicta et iudicium in latro- nibus factump testimonium episcoporuni absque peccato comitesq facere possint, si ibi nec invidia nec alia occasio mala nec iniusta non interposuerit, nisi vera iustitia ad perficiendum et pacem confirmandum. Ut si quis latro de uno furto probatus fuerit. unum oculum perdat; et si de duos furtos probatus fuerit, oculum perdat et nasum ei cappiletur; et si de tres furtos probatus fucrit, moriatur. Et de his duabus furtis. unde ocidum unum et nasum perdere debct. constituimus. ut dominus servi iUius se-
De testibns, loco Dc . . . latroucs , '2 ; De . . . lfttrones oia. o. n) iuditium 13 — 18. o> latro- 4o nibus 15. lfi. 17. p) est add.3. 1!); faeto episco- porum iuditio 12; facto testimonio episcopi 17. q) dicunturl. r) licet absque2. 3; ita et nt abs- quclS — 15; ita h ut minusl7; ita ut absquc 1H. s) absque ftdd. 1 .
m ) De periuriuin rubr.2. n) subiaeeat 2. o) Et pcrsolvatom.2. p)est ««W.2
i;, 3 llaec ita esjdicauda duco: Itdrwies si in
emunitate furatiet per epincoporum testimonium con- ricti fueriut , recteacomite f urti poenis , vel sujrplicio vel morte (cap. l23J, jmniriposse dicunt synodo kae congregati.
1 i Hoc caput ope capituin 1 1 et 23 coneep tum est.
LL. C AMTLr.AKIA i.
5D
KAROLI MAGNI CAPITULARIA.
12. Capitula4 vero quae bonae memo- riae genitor noster1 in sua placita constituit etu sinodus" conservare volumusv.
13. De rebus vero ecclesiarum, unde nunc" census exeunt, decima etnona cum ipso censu sit soluta; et unde antea non exierunt, similiter nona et decima detur; atque de casatis quinquaginta solidum unum, et de casatis triginta dimidium solidum, et de viginti trimisse uno. Et de precariis, ubi modo sunt, renoventur, et ubi non sunt. seribantur5. Et sit discretio inter precarias de verbo nostro factas et inter eas quae spontanea voluntate de ipsis rebus ecclesiaram faciunt.
14. De truste0 faciendo nemo prac- sumat x.
15. De cerariis et tabulariis atque car- tolariis, sicut a longo tempore fuit. obser- vetur.
cundum legem cui furta facta fuerint sol- vere debeat; de tres vero furtis, unde mo- rire debetur , mors illius furtas illas exclu- datur. Et si comis sine culpa per invidia aut iniusta occasione, nisi per iustitia et s pacem faciendam, hominem diffecerit , hono- rem suum perdat et legibus contra quem iniuste fecit secundum poenam quam intulit emendet.
13, De causa vero quas bonae memo- io riae genitor noster Pippinus in sua placita
et sinodos constituit conservare volumus.
14. De rebus vero aecclesiarum , que usque nunc per verbo domni regis homines secidares in beneficium habuerunt, ut in- 15 antea sic habeant, nisi per verho domni regis ad ipsas ecclesias fuerint revocatas. Et si inde usque nunc ad partem aecclesiae decima et nona exivit, et nunc inantea faciat; et insuper ad illas aecclesias de L 20 casatos solido uno reddat , de triginta medio solido, de XX tremisse uno; et qui usque nunc alium censum dedit, inantea sicut prius fecit ita faciat. Et unde usque nunc nullum censum exivit, et ipsares aecclesiac ->:> sunt, censentur, et1 ubi non sunt, scriban- turs. Et sit discretio' inter precarias de verbo dommico factas et inter eas quas episcopi et abbates et abbatisse eorum arbi- trio vel dispositione faciunt, ut liceat eis, so quandoquidem eis placuerit , res quas bene- ficiaverint ad partes ipsius aecclesiae reci- pere, facientes, ut unusqtiisque homo ad causa Dei in honore Deo fideliter et firmitrr deserviat. 35
doinnus pippiuus rexadd. 4, u) ot sin. om. 4. 10 — 12. 15. 18. 21. v volumus om. 3. w modo 2. 3. x) ita 1 ; presumatur omac$ fere alii; ad nos venienti mansionem vetare, et quae necessaria sunt sicut vicino suo ei vendat add. 10.
4- SupraCap. 12 — 18. 5) Cfr. Cap. Liptin. 743. c. 2. Cap. Pippini Aquitan. 768, c. 11. <> ComiXatws , armatorum turma; Mutinensis glos- tsae auctor cerhum pro hotste, exercitvli expeditione, aecepit.
r) indc a hoc cerho caput exstat etiam in 3. 4. s retribuuntur 4. t) descriptio 2. 4.
KABOLI MAGNI CAPITTLARIA.
51
lii. De sacramentis per gildonia5 invieem eoniurantibus, ut nemo faeere praesu- niat. Alio vero modo de illorum elemosinis aut de incendio aut de naufragio. quamvis- convenentias faeiant, nemo in hoc iurare praesumat*.
17. De iterantibus. qui ad palatium* aut aliubi pergunt. ut eos cum colleeta uenio sit ausus adsalire. Etb nemo alterius erbam defensionis tempore tollere praesumat. nisi in hoste pergendum aut missus noster sit; et qui aliter facere praesumit. emendet.
18. De toloneisc qui iam antea forbanniti fuerunt", nemo tollat nisi ubi antiquo tempore fuerunt.
19. De mancipia quae vendunt . ut in praesentia episeopi vel comitis sit , aut in praesentia archidiaconi aut centenarii aut in praesentia vicedomni aut iudicis co- mitis aut ante bene nota testimonia: et foris marca nemo maneipium vendat8. Et qui hoc fecerit. tantas vices bannos solvat quanta mancipias vendidit: et si non habet pretium. in wadio pro servo semetipsumd comiti donet usque dum ipsum ban- num solvat.
2U. De brunias' , ut nullus foris nostro regno vendere praesumat.
21. Si comis in suo ministerio iustitias non fecerit. misso nostro de sua easaf so- niare?0 faeiat usque dum iustitiae ibidem faetae fuerint: et si vassus noster iustitiam non fecerit. tune et comis et missush ad ipsius casa' sedeant etk de suo vivantk quousque iustitiam laeiat.
22. Si quis pro faida precium reeipere non vult. tunc ad nos sit transmissus. et nus eum dirigamus ubi damnum minime facere possit. Simili1 modo et qui pro faida pretium solvere noluerit nec iustitiam exinde faeere. in tali loco eum mittere volumus ut perm eumm maior damnum non crescat.
23. De latronibus ita preeipimus observandum . ut pro prima vice" non m<>- riatur. sed oeulum perdat. de secunda vero culpa nasus'1 ipsius Iatronis abscidatur >l>; de tertia vero culpa. si non emendaverit, moriatur.
y iUi 1. 16. 17; ildouca 2; nihil doma 3; geldonia 4. 11 — 14; ghilduuie 19 ; gilduniae 18. 20. z quainvis nsque pracsiimat om. 13. 14. a) placitum 15. 16. 18. 19. b Kovi eapitis initium m eod.1. et womnfffit atiia. e ita 1 ; alii tholoneis, teloneis, theloneis. d preseutem udd. 15. 18.
19; pro prccio <idd. 13. 14. e brunnias 15. 18. ij causa 1. 2. 12. 16 — 18 et a&V; casa re/easaso. 15.19. g; souarc 1 ; cogitare 3. li noster add. 15. 18. i causal8. k) et d. s. viv. om. 1 . 1 Notd cttpiti* initiim 2. 15 — 17. ra ita 1 . 1 2. 1 5 ; pro eodem 2. 1 7 aliifjw. n ita 1 . 1 2. culpa plnriwi alH. ii na>mn penlat 2. 3. p eapuletur 15. 17.
7 Cf. Pipp. rapit. 754 — 755. C. 13. r.4. 8 C/. Capit. Liptm.743. c.8. 9 FraucogaUke soigner.
21 (WPITl LARE EPTSCOPORUM.
780?
Exgtut. rapitulare ii< vodicilm.s 1) Epored. 34. foLlS. 2) Ej>or. 33. foL 137*. 3) Xorintb. foL2Sr. 4) Paris. 9654. fol. 26. 5) Vaticano inter Palatinos 582. fol.'2fd\ In codicHms omnilnts mter Karoli Magni constitutiones ixmitur, in codiceo. tammuuH eaput XXV. subnectitur Haristallensi capittdari, similiter ut apud Benedictum (Ub. Y. 107. et in add. IV. c. 143y. Hanc ob causam jam Sirmondus hoc cttpitulnre ttnno 779 <<</*<ri//sif. quippe quo exeunte annalibus LtiuresJittmensibus testibus marpia fames ef morttditas in Frmtcia rjrrtssata sit, ad quas arertendrts ntissas, ieiunia et preces facere
52
KAROLI MAGNl CAPITULARIA.
popxdus hie iuberi videatur. Respecto sane epilogo ineunti potius anno 780 hoc capitu- lare adscripserim et hnc pro coniectura satis probabili non pro certo putaverim, cuvi farnes et tribulatio non raro Karoli reynum perturbaverrint. Item in incerto reliquerim, an Karolus huic episcoporum capitulari deliberando inteifuerit.
(B. I, 199; P. I, 39.;
(Japitulare* qualiter institutum est in hocb episcoporum consensu: id est ut unus- quisque episcopus tres missas et psalteria tria cantet, unam pro domno rege, alteram pro exercitu Francorum, tertiam pro presenti rribulatione ; presbiteri vero unusquisque missas tres, monachi et monacbae et canonici unusquisque b psalteria tria. Et biduanas omnes faciant, tamc episcopi, monachi et monachae atque canonicic, atque eorum infra casatumd homines, vel qui potentes1 sunt Et unusquisque episcopus aut abbas vel abbatissa, qui hoc facere potestc, libram de argento in elemosinam donet, mediocres vero mediam libram, minores solidos quinque. Episcopi et abbates atque abbatissae pauperes famelicos quatuor pro isto inter se institutof nutrire* debent usque tempore messium; et qui tantum non possunt. iuxta quod possibilitas est, auth tresh aut duos aut unum. Comites vero fortiores libram unam de argento aut valentem', mediocres mediam Kbram; vassus dominicus de casatis ducentis mediam libram , de casatis centnm solidos quinque, de casatis quinquaginta aut triginta unciam unam. Et faciant bidu- anas atquek eorum homines in eorum casatis, vel qui hoc facere possunt; et qui redi- mere voluerit, fortiores comites uncias tres, raediocres unciam et dimidiam, minores solidum unum. Et de pauperes famelicos, sicut supra scriptum est, et ipsi faciant.
Haec omnia, siDeo placuerit, pro dorano rege et pro exercitu Prancorum et prae- sente tribulatione missa sancti Iohannis sit completum.
a) Abest capltularis inscriptio a codicibus omnilrus • editiones anteriores praebent inscriptionem a
Benedicto levita (additio IV. c. 1 43) fictam. b) deest 4. 5. c) tain canoni ci om. 4. 5. d) casatos 2 ;
cassati 5. e) possunt 4. 5. f) consensu2; nostro add. 3. g) pascere3. h) des-unt 4.5. i ; libram valentem2; valent donet3. k) deest 3.
1 , Firmi ad biduana ieiunia facienda.
22. ADMONITIO OENERALIS.
789. ni. Martio 23.
Traditur in codicibus 1) Guelferbytano inter Helmstadierises 496. 2) Epored. 34. fol. 3. 3) Epor. 33. fol. 124v. 4) Sang. 733. pag. 15. b)Paris. 4613. fol. 73 (omissis capp.V.U.26.21). 6) Paris.4:Q2SA.fol.bd. 7) Paris. 10758. pag. 35. 8) Monac. 14468. fol. 98. 9) Monac. 19416. 10) Mutin. cath. D. 1.2. fol. 160. \\) Goth.
84. fol. 214. 12) Guelferb. inter Blank. 130. 52. fol. 73. 13) Bruxell. 8654 — 8672. 14) Vindob. bibl. pal. can. 128. fol. 92 in quo post praefationis partem primam se- quuntur c.31 — 54.60 — 70, praefationis pars altera, c. 1 — 36, omissisigitur c.bb — 59. 71. usque ad finem. 15) Ijugdun. Voss. Q. 119. fol. 136, tn quo leguntur c. 61 — 69. 71. 74. 81. 82. 1-5.15. 16.21. 22. 56.
1 Admonitio' (praef. etc.&)) cuna cum sacerdotibus et consiliariis' (praef.J a Karolo concepta et ad 'omnes ecclesiasticae pietatis oi'dines seu saeculoxis potentiae dignitates'
KAROLI MAGNI CAPTTULAllTA.
53
(praef.) emissa, haud dubie una cum 'leyationis edicto' proxime in codicibus2 — 11. 13. sequenti et infra a nobis edito Aquisyrani data est, ut intelleyi licet e:c admonitionis cerbis in praefatione scriptis: 'quapropter et nostros ad vos direximus missos, qui ex nostri nmninis auctoritate una vobiscum corriyerenf quae corriyenda essmf'. e Capitula
5 ex canonicis institutionibus' (praef.) in c. 1 — 59. a reye subiuncta exceipta sunt e, canonum collectione Dionysiana, quam Hadrianus papa anno 774. Karolo Mayno trans- tuiserat; alleyavi ipsam Dionysio - Hadrianam vulyo dictam collectionem secundum edi- tionem a Francisco PitJioeo (Codex Canonum vetus ecclesiae Romanae. Paris. 1684J paratam; verba autem canonum alleyatorum plene repetere, ut Sinnondus errore tantum
io ductus eumque secuti alii editores repetierant, non ex re miJtivisum est. W. E. Knitschhy (in Zeitschrift fwr Kirchenrecht , edd. Dove et Friedbery. XIII. ao. 1876. pay. 397 — 400,) putavit, Karolum reyem non ex ipsa canonum coUecfione Hadriana , sed ex brevi quadam collectione in cod. Sany.619. tradita hausisse. Mihiautem haec res ita sehahere videtur, ut potius Sanyallensis codicis collector eos ex Hadriana collectione canones plene ex-
io scripserit, quos Karolus rex in admonitione nostra breviter alfeyoverut , paucis aliis canonibus sub jine additis.
Ex hac admonitione haud dubie excerpta sunt quae a. viro b. m. Merkel in Mon. Germ. tomo tertio pay. 495. 496. sub numero II. edita leyuntur. Admonitionis enim nostrae rubricam illic sequuntur summulae capitum nostrorum 32 (1). 70 (2. 3). 71 (4). 2. 50.
2o 42. 75(5—8). (B. 1, 209; P. I, 53j.
Regnante domino nostro Iesu Christo in perpetuum. Bgo Karolus, gratia Dei eiusfpie misericordia donante rex et rector regni Francorum et devotus sanctae* aecle- siae defensor humilisque adiutor , omnibus ecclesiasticae pietatis ordinibus seu saecularis potentiae dignitatibus in Christo domino, Deo aeterno, perpetnae pacis ct beatitudinis '* 25 salutem.
Considerans pacifico0 piae mentis intuitu una cum sacerdotibus et consiliariis nostris abundantem in nosd nostrumque populum Christi regis clementiam, et quam necessarium est non solum toto corde et oree eius pietatie agere gratias incessanter, sed etiam continua bonorum operum exercitatione eius insistere laudibus, quatenus qui
3.) nostro regno tantos contulit honores, sua protectione nos nostrumque regnum in aeter- num conservare dignetur: quapropter placuit nobis vestram rogare solertiam, o pastores ecclesiarum Christi et ductoresf gregis eius et clarissima mundi luminaria, ut vigili cura et sedula ammonitione populum Dei ads pascua vitae aetcrnae ducere studeatis, et. errantes oves bonorum exemplorum seu adhortationum humeris intra eeclesiasticae fir-
35 mitatis muros reportare satagimini, ne lupus insidians aliquem canonicas sanctiones transgredientem vel paternas traditiones universalium conciliorum exccdentem, quod absit, inveniens devoret. Ideo magnoh devotionis studio ammonendi et adhortandi sunt immo conpellendi, ut firma fide et infatigabili perseverantia intra paternas sanctioncs se conteneant: in quo opere et studio sciat certissime sanctitas vestra nostram vobis
4'i cot»perare dihgentiam. Quapropter et nostros ad vos direximus missos, qui ex nostri nominis aurtoritate una vobiscum corrigerent quae corrigenda essent. Sed et aliqua capitula e.x canonicis institutionibus, quae magis nobis necessaria videbantur, subiunxi- mus1. Xe aliquis, quaeso, huius pietatis ammonitionem esse praesumtiosam iudicet,
a) Dci i.idd. 4. 5. b) bt;atissimi>i4. 5. c; pacifici ac 4. 5. tl) nos eoin. 4. 5. 1 1 . c) oro ii> que pietate4; ore (juam pietatiso. f) doctores 3 — 5.10. 12. g) sic 3. 10; pro 4. 5; per alii. h'i magniiRl0. il.
1 In/ra c. 1 — 59.
54
KAROLI MAGNI CAPITULAKIA.
qua nos crrata corrigorc, superflua abscidere, recta cohartare studemus, sed magis beni- volo caritatis animo suscipiat. Nam legimus in regnorum libris,2 quomodo sanctus losias regnum sibi a Deo datum circumeundo , corrigendo, ammonendo ad cultum veri Dei studuit revocare: non ut me eius sanctitate aequiparabilem faciam, sed quod nobis sunt ubique sanctorum semper exempla sequenda, et, quoscumquepoterimus, ad studium bonac vitac in laudcm et in gloriam domini nostri Iesu Christi congregare necesse est. Quapropter, ut praediximus, aliqua capitula notare iussimus, ut simul haec eadem vos ammonerc studeatis, et quaecumque vobis alia necessaria esse scitis', ut et ista et illa aequali intcntione praedicetis. Nec aliquid, qtiod vestrae sanctitati populo Dei utile videatur, omittitek ut pio studio non ammoneatis, quatenus ut et vestra sollertia et 10 subiectorum oboedientia aeterna felicitate ab omnipotente Deo remuneretur.
1. Omnibus1. Sunt enim aliqui, qui culpis exigentibus ab episcopo proprio ex- communicantur et ab aliis ecclesiasticis vel laicis praesumptiose in communionem acci- piuntur: quod omnino sanctum Nicenum concihum3 simul et Calcidonense 4 necnon et Antiochenum5 atque Sardiccnse6 fieri prohibent. 15
2. Episcopis. Item enim habetur in eodem concilio7, ut eorum qui ad ordi- nandum vcniunt fides et vita prius ab episcopo diligenter discutiatur, et sic ordinentur.
3. Omnibus. Item in eodem concilio8 necnon et in Antiocheno9 simul et in Calcidonense 10, ut fugitivi clerici et peregrini a nullo recipiantur nec ordinentur sine eommendaticiis litteris et sui cpiscopi vel abbatis hcentia. 20
4. Ad solos sacerdotes"1. Item in eodem sinodo 11 interdictum est presbyteris ct diaconibus vel omnibus qui in clero sunt mulierem" habere in domo sua propter suspicionem, nisi matrcm aut sororem vel eas tantum personas quae suspiciones cffugiunt.
5. Omnibus". Itcm in codcm concilio 12 seu in decretis papae Leonis13 necnon »s et in canonibus quac dicuntur apostolorum u, sicut et in lege ipse Dominus praecepit, omnino omnibus intcrdictum est ad usuram aliquid dare.
li. Ad sacerdotesp. Auditum est aliquos presbyteros missam celebrare et non communicare : quod omnino in canonibus apostolorum 15 interdictum esse legitur. Arel quomodo dicerc recte potest, si non communicaverit : 'sumpsimus, Domine, sacramenta?' 30 Hacc vero per singula capitula in statutis Nicoeni concilii 10 legere potestis seu in aliis sanctorum patrum synodalibus edictis.
7. Omnibus. In Antioccno concilio17, quod his qui damnati sunt a synodo vel a suo episcopo ct postca ministrare praesumunt praecipitur, ut nullus audeat ei com- municare. Si quis vcro ei communicat, simili sententia subiaceat sicut et damnatus. 35
S. Episcopis. Item in eodem conciho 18, ut ad metropolitanum episcopum suffragani episcopi rcspiciant, ct nihil nove audeant facere in suis parrochiis sine con- scientia et consilio sui mctropolitani nec metropolitanus sine eorum consilio.
1). Sacerdotibus. Item in eodem conciho19 simul et Acyronense 20, ut cor- episcopi cognoscant modum suum et nihil faciant absque licentia episcopi in cuius 40 parrochia habitant.
1) sciatis4. 14. k) *«c(t; amittcre5; oinittatis 12. 14; <-Zee*i4; amittitc alii. I) Episcopis oninibus 4. InscriptLoiusH umittit 1 1 , j>ermultais om. 1 . m) ita 2. 10 et alii ; deest imcr. 1 ; omnibus 4. 5. 14 et alii. ii) 11011 add. 4. 13. o) <leest\. p) Episcopis 4 et alii.
2) Rcgum IJ. c.22. 23. 3) Conc. Nicaen. c. 5. 4) Nihil hac de re in conc. Chalced.; San- 45 aalleims collcctio cxcerpit eiundem concilii canonem 8 , quo de communionis \wivatione statuitur. 5) c. 2. 6. 6) c. 16. 7) Conc. Nic. c.'J. 8) Conc. Nic. c.16. 9) c. 3. 10) c. 13. 11) Conc. Nic.
c. 3. 12) Conc. Nic. c. 17. 13) c. 3. 14) c. 44. 15) c. 9. 16) Nihil in i\mis hac dcre. 17; «..4. 18; Conc. Antioch. c.9. 19) Conc. Antioch. c. 10. 20) Conc. Ancyr. c. 1 2.
KAUOLI MAGNI CAPITULARIA. 55
10. Omni'1 cleroq. Item in eodem concilio21, ut episcopus vel quilibet ex clero sine consilio vel litteris episcoporum vel metropolitani non audeant regalem digni- tatem pro suis causis clamare, sed in commune episcoporum concilio causa eius exa- minetur 1 .
11. Episcopis. Item in eodem concilio22 simul et in Sardiccnse 23 necnon et in decretis Innocenti papae24, ut nullus episcopus in alterius parrochia ordinationes aliquas audeat efficere vel negotia peragere quae ad eum non pertinent.
12. Episcopiss. Item in eodem concilio2"', ut episcopus eius occlosiac curam habeat ad quam ordinatus est.
13. Episcopis". Item in eodem concilio20 necnon et in Calcidonensc27, ut pro- vinciales episcopi cum suo metropolitano bis in anno propter causas ecclesiae concilia celebrent.
14. Episcopis1. In concilio Laudicense28 necnon in Affricano29 praecipitur , ut monachi et clerici tabernas non ingrediantur edendi vel bibendi causa.
15. Ad omnes". Item in eodem concilio3", ut a vcspera ustjiie ad vesperam dies dominica servetur.
16. Omnibus. Item in eodem concilio31, ut ignota angelorum nomina nco fingantur nec nominentur, nisi illos quos habemus in auctoritato, id sunt Michahel, Gabrihel, Rafahel.
17. Clericisv et nonnanis". Item in eodem concilio32, quod non oporteat mulieres ad altare ingredi.
1H. Sacerdotibus*. Item in eodem concilio33, ut eauclcarii*, malofiei, incanta- tores vel incantatrices fieri non sinantur.
19. Omnibus*. Item in eodem concilio34 necnon et in Sardicense35, quod non oporteat in villolis vel in agris episcopos constitui.
20. Sacerdotibus*. Item in eodem concilio30, ut canonici libri tantum legantur in ecclesia.
21. Clericis et monachis1'. In concilio Calcidonense37, ut non oporteat epi- scopos aut quemlibet ex clero per pecunias ordinari: quia utrique deponendi sunt, ot qui ordinat et qui ordinatur, necnon et qui mediator est inter eos.
22c. Omnibus. Item do eadem re in canonibus apostolorum38 legitur: quam heresim iam ipse princeps apostolorum in Simone mago terribiliter daninavit.
23. Omnibus. Item in eodem concilio 39 infra duo capitula necnon et in docretis Leonis papae40, ut nec monachus nec clericus in secularia negotia transeat. Kt ut servum alterius nullus sollicitet ad clericalem vel monachicu ordim m sine vohintate et licentia domini suid.
24. Sacerdotibus. Item in eodem concilio41 infra duo capitula uecnon ot in Sardicense42, ut nec episcopi nec clerici non transmigrentur de civitate in civitatem.
25. Omnibus. Item in eodem synodo43, ut nullus absohite ordinetur sine pronuntiatione et stabilitate loci ad quem ordinatur.
Omuibusl2. r) urteili inmarg. udd. 1. s) msei:om. 1. t, <U>Mt.\. n) Clericis
\.h\deest\. v" feminis4. w) monachis 12. x) Omnibusl. > eaueulearii 14 ; coelearii 4. 5.
z' Episcopisl. :i) Otnni clcro 1. b) Episcopis et omni clcro 1. c *» cmld. 7.'8. 12. 14 hor, cnput iunctum rxt anteeedenti. d) promovere add. 10.
21) Coni;.Antioch.<:\\.\2. 22y Conc.Ant. <:. 13.. 23) Coue. Atrd. <: 1 «. 1 ». 24) f.l4.i). 25) Cone. Antwch. <:2\. 26; Coiw.Ant. c. 20. 27)«. 19. 28) <: 24. 29) c. 7. 30) Vone. Laodie.c.29. 31) ibid. c.35. 32) ibid. e. 44. 33)^7/^.^.30. 34 ; ibid. <-. 57. 35) c.C. W Conc.Uwd.c.ott. 37; c. 2. 38) «.30. 39) Cone. Chalced. <: 4. f). 40) e.1. 41) Cone. Oialeed. c. 5. 10. 42) Cone.Sard. e.\. 43) Cone. Chaleed. c. 6.
56
KAKOLI MAGNI CAPITULAKIA.
26. Monachis ct omni clero0. Item in eodem concilio44, ut clerici et mo- nachi in suo proposito et voto quod Deo promiserunt permaneant.
27. Saccrdotibusf. Item in decretis Innocenti papae45 de eadem re, ut mo- nachus, si ad clericatum proveatur6, pTopositum monachicae professionis non ammittat.
28. Omnibus. Item in eodem concilio46, ut, si clerici inter se negotium aliquod 6 habuerint, a suo episcopo diiudicentur, non a secularibus.
29. Omnibus. Item in eodem conciho47, ut nec elerici nec monachi conspira- tiones vcl insidias contra pastorem suum faciant'1.
3U. Omnibus. Item in oodem concilio48, ut. laici episcopos- aut clericos non accusent, nisi prius eorum discutiatur cxistimationis opinio. i->
31. Omnibus. Item in eodem49, ut loca quae semel Deo dedicata sunt ut monastcria sint, maneant perpotuo monasteria, nec possint ultra fieri saecularia habitacula.
32. Omnibus. In concilio Cartaginense'50: primo omnium ut fides sanctae Trinitatis ct incarnationis Christi, passionis et restirrectionis et ascensionis in celos diligenter omnibus prcdicotur. is
33. Omnibus. Itcm in oodem51 de prohibenda avaritia, ut nullus alienos fines usurpct vel terminos patruin transccndat,
34. Omnibus. Item in codem52 de his qui in periculo constituti sunt et con- vertunt sc ad Deum, ut canonico requirantk reconciliacionem , et canonice reconcilientur.
35. Omnibus. Itcm in eodem53, ut illi qui non sunt bonae conversationis et 20 corum vita cst accusabilis, ut non audeant episcopos vel maiores natu accusare.
36. Omnibus. Item in codcm54, ut qui excommunicato praesumtiose communi- cavorit cxcommunicctur et ipse.
37. Sacordotib ti s. Item in codem concilio55 infra duo capitula, ut nullus presbyter1 contra suum episcopum superbire audeat. «
38. Omnibiis. Itcm in codem56, ut clerici etm eclesiastici ordines", si culpam incurrerint. ut apud ecclesiasticos iudicentur, non apud saeculares.
31). Omnibus. Item in eodom57, ut, qui commodaverit pecuniam, pecuniam accipiat; si speciem aliam, eandem speciem quantum dederit accipiat.
40. Omnibus. In concilio Africano58, ut virgines Deo sacratae a gravioribus »o personis diligcnti custodia serventur.
41. Episcopis. Item in eodem59, ut non liceat episcopo principalem cathedram suac parrochiac neglegere et ad ahquam ecclesiam in sua diocese magis frequentare.
42. Episcopis. Itcm in eodeni60, ut falsa nomina martyrum et incertae sanc- torum memoriae non venerentur. 35
43. Omnibus. ltem in eodem61, ut nec uxor a viro dimissa alium accipiat virum vivente viro suo, nec vir aliam accipiat vivente uxore priore.
44. Episcopis. Itcm in eodem62, ut probati a metropolitano iudices non spernantur.
45. Omnibus. Item in codem63 infra duo capitula, ut viles personae non 40
c) Monachis4; Omiiibu.s 9. 12; Sacerdotibus 2. 10. f) OmnibusO. 12. g) probeatur 4 ; pro- vchaturl4. h) non faciaut 4. 5. i) CardonenscT. k) «c-2 — 5 ; inquirant alii. 1) aut dia- comis (t<ld 5 ni) ct om. 5. 12. n) ordinis 4. 5. 12.
44) ilid. cn. 45) 1. 17. 46) Conc. CJialc. c.9. 47) Concil. Chalced. c.18. 48; ibid. «.21. 49) ilfid. c. 24. 50) Prooemio. 51) Conc. Curth. c.b. h2)ihid.c.l. 53) ibid. 45 <?. 8. bi) ibid. c.{). 55) ibid. e.10.11. 56) ibid. c. 1 5. 57) ibid. c. 1 6. 58) Conc. Afric. c. 11. 59)*7*rJ. c.38. 60) ibid. c.50. 61)»^. c.69. 62) ibid. c.89. 63) ibid. c.96.97.
KAROLI MAGNI CAPITULARIA.
57
habeant potestatem accusandi. Et si in primO crimine victi sunt falsum dicere, in se- cundo non habeant potestatem dicendi.
46. Omnibus. Item in eodemp4, ut virgines non velentur ante viginti quinque annos, nisi rationabili necessitate cogente. s 47. Omnibus. In concilio Gangarense 05 , ut nulli liceat oblata, quae ad pauperes pertineant, rapere vel fraudare.
48. Omnibus sacerdotibus0. Item in eodemcc, ut ecclesiastica ieiunia sine necessitate rationabili non solvantur.
49. Sacerdotibus. In concilio Acyronense67 inventum est in eos qui cum io quadrupedibus vel masculis contra naturam peecant: dura et districta penitentia. Qua-
propter episcopi et presbyteri, quibus iudicium penitentiae iniunctum est, conentur omnimodis hoc malum a consuetudine prohibere vel abscidere.
50. Epis.copis. In concilio Neocaesariense G8 , ut nullatenus presbyter ordinetur ante trigesimum aetatis suae annum, quia dominus Iesus non praedicavit ante trigesimum
15 annum.
51. Omnibus. In decretalibus Siricii papae09, ut alterius sponsam nemo accipiat
52. Episcopis, monachis, virginibus. Item eiusdem70, ut monachi et virgines suum propositum omnimodis observent.
53. Omnibus. In decretahbus Innocenti papae71, ut pax detur ab omnibus, 20 confectis Christi sacramentis.
54. Sacerdotibus. Item eiusdem72, ut nomina publice non recitentur ante precem sacerdotalem.
55. Episcopis, sacerdotibus. Item eiusdem73, ut nulli sacerdotum liceat ignorare sanctorum canonum instituta.
25 56. Episcopis. In decretis Leonis papae74 sicut et in Sardicense concilio75, ut episcopi alterius clericum ad se non sollicitent nec ordinent.
57. Episcopis. Item eiusdem76, ut nullus episcopus servum alterius ad cleri- catus officium sine domini sui voluntate promovere praesumat; et hoc Gangarense con- cilium77 prohibet.
3« 58. Episcopis. Item eiusdem78, ut si quis sacerdotum contra constituta de- cretalia praesumptiose agat et corrigi nolens, ab officio suo submoveatur.
59. Episcopis. In decretis Gelasii papae79, ut nullus episcopus viduas velare praesumat.
60. Episcopis1'. Haec enim, dilectissimi , pio studio et magna dilectionis in- 3.r. tentione vestram unianimitatem ammonere studuimus , quae magis necessaria videbantur,
ut sanctorum patrum canonicis institutis inhaerentes praemia cum iilis aeternae felici- tatis accipere mereamini. Scit namque prudentia vestra, quam terribili anathematis censura feriuntur qui praesuniptiose contra statuta universahum conciliorum venire audeant. Quapropter et vos diligentius ammonemus, ut omni intentione illud horribile 40 execrationis iudicium vobis cavere studeatis, sed magis canonica instituta sequentes et pacifica unitate nitentes ad aeterna pacis gaudia pervenire digneminiq. Suntr quoque aliquas capitula qiiae nobis utiha huic praecedenti ammonitione subiungere visa suntr.
o) sac. om. 12. p) Item alia capitula 2. 7. 10, in quibus hoc caput 60. pro novicapitularis pro- oemio , capita fci-o61.62. rell. pro capp. 1. 2. rell. habentur. q) sic2 — 5.7.10.12; digni efficia- 45 mini 1.6. r) Sunt sunt om. 2. 7. 10. s) alia5. 12.
64) ibid. c. 93. 65) Conc. Gangr. c. 8. 66) ibid. c. 19. 67) Conc. Ancyr. c. 15
68) Conc. Neocaes. c. 11. 69) c. 4. 70) Decret Syric. c. 6. 71) c. 1. 72) Decret. Innoc. c. 2. 73) Jmmo decret. Caelest. c. 20. 74) c. 39. 75) c. 18. 19. 76) Decret. Leon. c.l. 77) c. 3. 78) Decret. Leon. c.b. 79) c. 13.
I.L. CAPITTJLARIA I. 8
58
KAROLI MAGXI CAPITULARIA.
61. Omnibus. Primo omnium, ut fides catholica ab episcopis et presbyteris diligenter legatur et omni populo praedicetur, quia hoc primum praeceptum est domini Dei omnipotentis in lege80: 'audi, Israel, quia dominus Deus tuus Deus unus est. Et ut ille diligatur ex toto corde et ex tota mente et ex tota anima et ex tota virtute nostra '.
62. Omnibus. Ut pax sit et concordia et unianimitas cum unini populo christiano inter episcopos , abbates , comites , iudices et omnes ubique seu maiores seu minores personas, quia nihil Deo sine pace placet nec munus sanctae oblationis ad altare, sicut in euangelio81 ipso Domino praecipiente legimus; quia et illud secundum mandatum est in lege82: ' diliges proximum tuum sicut te ipsum'; item in euangelio83: 'beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur'. Et iterum84: 'in lioc cognoscent omnes quia mei discipuli estis, si dilectionem habueritis ad inviceni'. In hoc enim praecepto discernuntur filii Dei et filii diaboli; quia filii diaboli semper dissensiones et discordias movere satagunt: filii autem Dei semper paci et dilectioni student 85.
68. Omnibus. Ut quibus data est potestas iudicandi iuste iudicent, siout scriptum est8C: •iuste iudicate, fili hominum', non in muneribus, 'quia87 munera excecant corda prudentium et subvertunt verba iustorum', non in adolatione, nec in consideratione personae, sicut in deuteronomio88 dictum est: 'quod iustum est iudicate; sive eivis sit ille sive peregrinus, nulla sit distantia personarum, quia Dei iudicium est'. Primo namque iudici diligenter discenda est lex a sapientibus populo conposita, ne per igno- rantiam a via veritatis erret. Et dum ille rectum intellegat iudicium , caveat ne declinet. aut per adolationem aliquorum aut per amorem cuiuslibet amici aut per timorem ali- euius ])otentis aut propter praemium a recto iudicio declinet; et honestum nobis videtur, ut iudices ieiuni causas audiant et discernant.
64. Omnibus. Item habemus in lege89, Domino praecipiente : 'non periurabis in nomine meo, nec pollues nomen domini Dei tui", et90 'nec adsumes nomen dornini Dei tui in vanum'. Ideo omnino ammonendi sunt omnes diligenter, ut caveant per- iurium, non solum in sancto euangelio vel in altare seu in sanctorum reliquiis, sed et in comnnmi loquella; quia sunt aliqui qui per caritatem et veritatem iurant et cavent se a iuramento nominis Dei , et nesciunt quia idem est Deus quod est caritas et veritas , dicente Iohanne apostolo91, quia 'Deus caritas est'; item ipse Dominus in euangelio92: 'ego sum via et veritas'; ideo qui in veritate et caritate iurat, in Deo iurat. Item cavendum est, ne farisaica superstitione aliquis plus aurum honoret quam altare; ne dicat ei Dominus: 'stulte93 et caece, quid est maius: aurum vel altare quod sanctilicat aurum?' Sed et nobis honestum videtur, ut, qui in sanctis habeat iurare, hoc ieiunus faciat cum omni honestate et timore Dei; et sciat, se rationem redditurum Deo unius- cuiusque iuramenti, ubicumque sit, sive intra aeclesiam, sive extra aeclesiam. Et ut parvuli qui sine rationabili aetate sunt non cogantur iurare, sicut G-untbodingi 1 94 faciunt. Et qui semel periuratus fuerit, nec testis sit posthaec nec ad sacramentum accedat nec in sua causa vel alterius iurator existat.
65. Omnibus. Item habemus in lege Domini95 mandatum: 'non auguriamini '; et in deuteronomio9'"': ' nemo sit qui ariolos sciseitetur vel somnia observet vel ad auguria
\) .s/cl.14; buntgodingi4; gundbodingi 12; gunbodingi 2 ; gunobodigni 9; gonebiidigni 10.11; guneodigni 5.
80) Deuterpn. 6, 4. 5. 81) Matth. 5, 23. 24. 82) Levit. 1 9, 1 S. 83)3/^.5,9. K4 Ioh. 13, 35. 85) Cfr. 1. loh. 3, 10. 8«) Zachar. 8, 16. 87) Deuteron. 16, 19.
88 1.16.17. 89 Lcrit.19, 12. 90) AW.20, 7. 91) l.ieA.4, 16. 92) Ioh. 14, 6. 93 J/«WA.23,19. 94, (lu>ulebadnle.(jcviventes, Bargimdiones. 95) Levit. 19, 26. 96) 18,10.11.
KAROLI MAGNI CAPITULARIA.
59
intendat1; item: 'ne sit maleficus nec incantator nec pitbones consolator'. Ideo prae- cipimus, ut cauculatores nec incantatores nec tempestarii vel obligatores non fiant; et ubicumque sunt, emendentur vel damnentur.
Item de arboribus vel petris vel fontibus, ubi aliqui stulti luminaria vel alias 5 observationes faciunt, omnino mandamus, ut iste pessimususus et Deo execrabilis, ubi- cumque inveniatur, tollatur et distruatur.
06. Omnibus. Item praedicari necesse est, quantum malum sit odium vel invi- dia, quia in lege97 scriptum est: 'non oderis fratrem tuum in corde tuo, sed publice argues eum'; item Iobannes euangelista98: 'qui odit fratrem suum, homicida est'; item 10 in euangelio99: 'si peccaverit in te frater tuus, vade et corripe eum inter te et ipsum solum', et cetera quae ibi leguntur. De avaritia autem apostolum legimus dicentem1: 'avaritia, quae est idolorum servitus, cavenda est'. Item de concupiscentia legitur-, quod radix sit omnium malorum; et in lege3: 'non concupisces rem proximi tui'.
67. Episcopis", omnibus. Item ut homicidia infra patriam, sicut in lege4 io Domini interdictum est, nec causa ultionis nec avaritiae nec latrocinandi non fiant; et
ubicumque inventa fuerint, a iudicibus nostris secundum legem ex nostro mandato vin- dicentur; et non occidatur homo, nisi lege iubente.
68. Omnibus. Item et furta et iniusta conubia necnon et falsa testimonia, sicut saepe rogavimus, prohibete diligenter, sicut et lex Domini prohibet5.
20 69. Omnibus. Et hoc cum magno studio ammonete, ut filii honorent parentes suos; quia ipse Dominus dicit 6 : 'honora patrem tuum et matrem tuam, ut sis longae- vus super terram quam dominus Deus tuus dabit tibi'.
70. Sacerd otibus. Ut episcopi diligenter discutiant per suas parrochias pres- byteros, eorum fidem, baptisma et missarum celebrationes, ut et fidem rectam teneant
25 et baptisma catholicum observent et missarum preces bene intellegant, et ut psalmi digne secundum divisiones versuum modulentur et dominicam orationem ipsi intellegant et omnibus praedicent intellegendam , ut quisque sciat quid petat a Deo; et ut 'Gloria Patri' cum omni honore apud omnes cantetur; et ipse sacerdos cum sanctis angelis et populo Dei communi voce 'Sanctus, Sanctus, Sanctus' decantet. Et omnimodis dicen-
30 dum est presbyteris et diaconibus, ut arma non portent, sed magis se confidaut in de- fensione Dei quam in armis.
71. Aliquid sacerdos, aliquid populus. Item placuit nobis ammonere reverentiam vestram, ut unusquisque vestrum videat per suam parrochiam , ut aecclesia Dei suum habeat honorem, simul et altaria secundum suam dignitatem venerentur, et
35 non sit domus Dei et altaria sacrata pervia canibus, et ut vasa sacrata Deo cum magna diligentia ab eis colhgantur qui digni sunt vel cum honore serventur; et ut secularia nogotia vel vaniloquia in ecclesiis non agantur, quia domus Dei domus orationis debet esse, non spelunca latronum 7 ; et ut intentos habeant animosadDeum quando veniunt ad missarum sollempnia, et ut non exeant ante conpletionem benedictionis sacerdotalis.
4d 72. Sacerdotib us. Sed et hoc flagitamus vestram almitatem, ut ministri alta- ris Dei suum ministerium bonis moribus ornent, seu alii canonicev observantiae ordines vel monaehici" propositi congregationes*; obsecramus, ut bonam et probabilem habeant conversationem, sicut ipse Dominus in euangelio8 praecipit: 'sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona et glorificent patrem vestrum qui in celis est',
45 u) deest5. v ric 2. 3 ; canonici aUL w monachiS — 5.9.12.14. x) consecrationc 5.
97) LeoU. 19, 17. 98) l.Ioh.S, 15. 99) Mutth. 18, 15. 1) Coloas.S, 5. 2) l.Timoth. B, 10. 3) Exod. 20, 17. 4) Exod.20, 13. 5) Eaod. 20, 14 — 10. 6) Exod.20, 12. 7) Cfr. Matth. 21, 13. 8) Matth.b, 10.
8*
60
KAROLI MAGNI CAPITULARIA.
nt eorum bona conversatione multi protrahantur ad servitium Dei, et non solum servi- lis conditionis infantes, sed etiam ingenuorum filios adgregent sibique socient. Et ut scolae legentium puerorum fiant. Psalmos, notas, cantus, compotum, grammaticam per singula monasteria vel episcopia et libros catholicos bene emendate*; quia saepe, dum bene aliqui Deum rogare cupiunt, sed per inemendatos libros male rogant Et pueros 5 vestros non sinite eos vel legendo vel scribendo corrumpere; et si opus est euangelium, psalterium et missale scribere, perfectae aetatis homines scribant cum omni diligentia*.
73. Sacerdotibus. Simul et hoc rogare curavimus, ut omnes ubicumque qui se voto monachicae vitae constrinxerunt monachice et regulariter omnimodis secundum votiun suum vivant, secundum quod scriptum est9: 'vota vestra reddite domino Deo 10 vestro', et iterum10: 'melius est non vovere, quama non reddere'. Et ut ad monasteria venientes secundum regularem ordinem primo in pulsatorio probentur etsic accipianturb. Et qui ex seculari habitu in monasterio veniunt, non statim foras ad ministeria mona- sterii mittantur antequam intus bene erudiantur. Et ut monachi ad saecularia placita non vadant. Similiter qui ad clericatum accedunt, quod nos nominamus canonicam 15 vitam, volumus ut illi canonice secundum suam regulam omnimodis vivant, et episco- pus eorum regat vitam, sicut abbas monachorum.
74. Omnibus. Ut aequales mensuras et rectas et pondera iusta et aequalia omnes habeant, sive in civitatibus sive in monasteriis, sive ad dandum in illis sive ad accipiendum, sicut et in lege Domini praeceptum11 habemus, item in Salamone12, Do- 20 mino dicente: 'pondus et pondus, mensuram et mensuram odit anima mea'.
75. Omnibus. Et hoc nobis competens et venerabile videtur, ut hospites, pere- grini et pauperes susceptiones regulares et canonicas per loca diversa habeant: quia ipse Dominus dicturus erit in remuneratione magni diei: 'hospes13 eram, et suscepistis me';
et apostolus hospitalitatem laudans, dixit14: 'per hanc quidam placuerunt Deo, angelis 25 hospitio susceptis'.
76. Episcopis, abbatibus. Auditum est, aliquas abbatissas contra morem sanctae Dei ecclesiae benedictionis cum manus inpositione et signaculo sanctae crucis super capita virorum dare, necnon et velare virgines cum benedictione sacerdotali. Quod omnino vobis, sanctissimi patres, in vestris parrochiis inteidicendum esse scitote. 30
77. Clericis. Ut illi clerici, qui se fingunt habitu vel nomine monachos esse, et non sunt, omnimodis videtur corrigendos atque emendandos esse, ut vel veri monachi sint vel veri canonici.
78. Omnibus. Item et pseudografia et dubiae narrationes, vel quae omnino contra fidem catholicam sunt et epistola pessima et falsissima, quam transacto anno 35 dicebant aliqui errantes et in errorem alios mittentes quod de celo cecidisset 15, nec cre- dantur nec legantur sed conburentur, ne in errorem per talia scripta populus mittatur. Sed soli canonici libri et catholici tractatus et sanctorum auctorum dicta legantur et tradantur.
79. Aliquid sacerdotibus , aliquid omnibus. Item ut isti mangones16 40 et cotionesc17 qui sine omni lege vagabundi vadunt per istam terram, non sinantur
y) ita 4. 5. 14 ; emendent 3 ; emendatos alii. In hoc verbo desinit codex 14 ; reliqua desiderantur. z) aliquid4. 5 10. a) vota.add.12. b) capiant3 — 5.12. c) cocciones3. 10; cottiones4; scottones 12.
9) Deuteron.23, 21. 10) Eesles. 5, 4. 11) Levit. 19, 35.36. 12) Proverb. 20, 10. 45 13) Matth. 25, 35. 14) Ebr. 13, 2. 15) Idem Adalbertus fCapit. «.744. c. 2.) dixerat circa
annum 744; Jaffe, bibl. III.H2. 16) FalUices, deceptores , etiam proxenetarum quoddam genus.
17y Francogall. coquins; vagi homines.
KAROLI MAGNI CAPITULARIA
61
vagare et deceptiones hominibus agere, nec isti nudi cum ferro, qui dicunt se data sibi poenitentia ire vagantes: melius videtur, ut si aliquid inconsuetum et capitale crimen conmiserint, ut in uno loco permaneant laborantes et servientes et paenitentiam agentes secundum quod sibi canonice inpositum sit 6 80. Omni clerod. Ut cantum Romanum pleniter discant, et ordinabiliter per nocturnale vel gradale officium peragatur, secundiun quod beatae memoriae genitor noster Pippinus rex decertavit ut fieret, quando Gallicanum tulit ob unanimitatem apostolicae sedis et sanctae Dei aeclesiae pacificam concordiam 18.
81. Omnibuse. Statuimus quoque secundum quod et in lege19 Dominus prae- io cipit, ut opera serviha diebus dominicis non agantur, sicut et bonae memoriae genitor
meus in suis synodafibus edictis mandavit20, id est quod nec viri ruralia opera exer- ceant nec in vinea colenda nec in campis arando, metendo vel foenum secando vel sepem ponendo nec in silvis stirpare vel arbores caedere vel in petris laborare nec domos construere nec in orto laborare; nec ad placita conveniant nec veuationes exer-
15 ceant. Et tria carraria opera licet fieri in die dominico , id est ostilia carra vel victualia vel si forte necesse erit corpus cuiuslibet ducere ad sepulcrum. ltem feminae opera textiUa non faciant nec capulent vestitos nec consuent vel acupictile faciant; nec lanam carpere nec linum battere nec in publico vestimenta lavare nec berbices tundere habeant licitum , ut omnimodis honor et requies diei dominicae servetur. Sed ad missarum sol-
20 lempnia ad aeclesiam undique conveniant et laudent Deum in omnibus bonis quae nobis in illa die fecit.
82. Omnibus. Sed et vestrum videndum est , dilectissimi et venerabiles pastores et rectores ecclesiarum Dei, ut presbyteros quos mittitis per parrochias vestras ad regendum et ad praedicandum per ecclesias populum Deo servientem , ut recte et honeste
25 praedicent ; et non sinatis nova vel non canonica aliquos ex suo sensu et non secundum scripturas sacras fingere et praedicare populo. Sed et vosmetipsi utilia, honesta et recta et quae ad vitam ducunt aeternam praedicate aliosque instruite, ut haec eadem praedicent.
Primo omnium praedicandum est omnibus generaliter, ut credant Patrem et Filium et Spiritum sanctum unum esse Deum omnipotentem , aeternum, invisibilem, qui crea-
30 vit caelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt, et unam esse deitatem, sub- stantiam et maiestatem in tribus personis Patris et Fihi et Spiritus sancti.
Item praedicandum est , quomodo Dei fihus incarnatus est de Spiritu sancto et ex Maria semper virgine pro salute et reparatione humani generis , passus, sepultus et tertiadie resur- rexit et ascendit in celis; et quomodo iterum venturus sit in maiestate divina, iudicare
35 omnes homines secundum merita propria; et quomodo impii propter scelera sua cum diabulo in ignem aeternum mittentur, et iusti cum Christo et sanctis angelis suis in vitam aeternam.
Item dihgenter praedicandum est de resurrectione mortuorum , ut sciant et credant in iisdem corporibus premia meritorum accepturos.
Item cum omni dihgentia cunctis praedicandum est, pro quibus criminibus depu-
40 tentur cum diabulo in aeternum supplicium. Legimus enim, apostolo21 dicente: 'mani- festa autem sunt opera carnis, quae sunt fornicatio, inmunditia, luxuria, idolorum servitus, veneficia, inimicitiae, contentiones , aemulationes , animositates, irae, rixae, dissensiones, haereses, sectae, invidiae, homicidia, ebrietates, comessationes et his similia: quae praedico vobis, sicut praedixi, quoniam qui talia agunt regnum Dei non
45 possidebuntf Ideo haec eadem quae magnus praedicator ecclesiaeDei singillatim nomi-
d) Omnibus clericis 7. e) Episcopis omnibus 4. f) consequentur 12; consecuntur neque possidebunt 5.
18) Cfr. KaroU epist. yeneralem 786 — 800; infra C. 30. 19) Exod. 20, 8 — 10. 20) Conc. Vcm. 755. c. 14. 211 Galat. 5. 19 — 21.
KAROLI MAONI CAPITCLARIA.
navit cuni onini studio prohibete, intellegentes quam sit terribile illud quod dixit: lqui tcilia agunt, rcgnuni Dei non consequentur'.
Scd omni instantia ammonete eos de dileetione Dei et proximi, de fide et spe in Deo, dc htunilitate et patientia , de castitate et continentia, de benignitate et misericor- dia, dc elimosinis et confessione peccatorum suorum, et ut debitoribus suis seeunduni dominicam orationem sua debita dimittant: scientes certissime, quod qui talia ag.unt regnum Dci possidebunt.
Et hoc ideo diligentius iniungimus vestrae caritati , quia scimus temporibus novissi- mis pscudodoctorcs esse venturos , sicut ipse Dominus in euangelio22 praedixit, et aposto- lus Paulus ad Timotheum23 testatur. Ideo, dilectissimi, toto corde praeparemus nos in seientia vcritatis, ut possimus contradicentibus veritati resistere, et divina donante gratia verbum Dci crcscat et currat et multiplicetur in profectum sanctae Dei ecclesiae et salu- tcm animarum nostrarum et laudem et gloriam nominis domini nostri Iesu Christi. Pax praedicantibus , gratia oboodientibus , gloria domino nostro Iesu Christo. Amenf.
f) in cod. 1. tamquum subscriptio subnexa est legationis cdicti quod sequitw inscriptio. 22) Matth.2i, 11. 23) 1. Tiinoth.4, 1.
23. DUPLEX LEGATIONIS EDIGTUM.
789. m. Martio 23.
fLxstat in cudicibus I) Eporediensi 34. fol. 13. 2) Ejjored. 33. fol. 133v. 3) Sangall. 7:33. pag.GA. 4) Paris. 4G13. fol. 82. (omissis c. 8. 32— 34J 5) ParisMM. fol.% 6) Vaticano inter Palatinos 582. fol.W. 7) Monac. 3853. fol. 290T (in quo e.rccrj,ta tantum sunt c 2. 4. 6. 10. 15. 1G. 18. 20.23. 25. 30— 34.3G) 8) Monac. 14468. fol. 110. 9) Monac. 19416. 10) Mutin. cath. D. 1, 2. fol. 16S. 11) Uothan. 84. fol. fere2\K. 12) Bruxell. 8654- 8682. 13) Liujdun. Voss. Q. 119. fol. 136 (in quo legun- tur nunnisi cap. 22— 24. 2G -- 2S. 30. 31. 34J 14) Guelferb. inter Blankenb. 13< ». 52 , in quo folio fere 87 et fol. 13-1. eir.cerpta sunt ca,pp.\l — 20. et caj>j>.2§.21.
CapitnlaX — 1G. monastico. sunt et reyulae S. Benedicti ratione habita conccjita, capitula confra 17 — 37. generalia. Jnscriptio haud dubie ad utrumque capitum ordinem j>ertinet; in codicibus 4. 10 — 12. una numerorum serie omnia triginta septem caj>ihda iuncta ajtjHtrent, quem numerandi modum in editione nostra secuti sumus.
(B. 1. 241 ; P. 1, 67.;
Annoa dominicae incarnationis DCCLXXXVHIP. indictione XII. anno XXI1. regni nostri actum est huius legationis edictum in Aquis palatio publico. Datad est haec carta die X(!. Kalcndas Aprilis.
a) lu codd. 1 — 4.8 — 12 hoc legatiouis edictum continuo subnectitur admonitioui generali, ut verba Anno doininicac rell. tam pro admonitionis eubscriptione quam pro edu^ti inscriptione haberi possint; iv codd. 5 — 7 edictum soluiu traditur , eique iiuscrvpta sunt verba Anno dom. rell. , in codd. Par. 4628 A et 10758, et in cod. Gaclf. iuter Blanh 130. 52 sola advionitio sirte verbis Anno dominicac rell. invenitar ; in cod. sane Gaelf. intcr Helmst. 496 ipsam admonitionem tamquam s-abscriptio verba Anno dominicac reU. scqauidar. llaad dabie autem verba pro inscriptione contra unius Helmstadcnsis codick auctoritotem habeuda sunt, cum capitula quae scquuutur , memoriae cuusa in usurn rnissorum scripta , vere legationis cdictum efjiciant, capita contra quae in plurimis codicibns antecedunt, adnionitionem generalcm contineant. In cod. 7 inscriptio ita abbreviatur : Anno incarnationis DCCLXXXVIIl. VIII. Kl. april. in aq palat. bj DCCLXXVIIII.IW/.2; DCCLVlII.f.4; DCCLXXXVHI. c 7. 10. c) vigi.simo2; XX. codd. 3. 9 ; dccst 11. (I) Datum2.3; Factum 4. e ) XIIII. cod. 4.
KAROLI MAGNI CAPITULARIA.
C3
1. De monachis gyrovagis vel sarabaitis' K
2. De anachoritis 1 : melius est ut hortentur in congregatione permanere, quam animus eorum aliubi ambulare temptet.
3. Ut2 non parvipendentes sintpastores animarum sibi commissarum, nec maiorem 5 curam habeant de lucris terrenis quam de animabus sibi commissis.
4. De^3 oboedientia quae abbatis exhiberi debet, et ut absque murmuratione fiat h.
5. De4 decanis et praepositis: ut eorum mutatio secundum regulam fiat.
6. De5 cellerariis monasterii: ut non avari mittantur1, sed tales' quates regula praecipit.
io 7. Ut6 ubi corpora sanctorum requiescunt aliud oratorium habeatur, ubi fratres secrete possint orare. Sk. De7 eulogiis.
9. De8 susceptione hospitum: sicut regula continet.
10. De9 vestimentis monachorum: ubi superfluum est, abscidatur; et ubi minus, i5 augeatur.
11. Dell) noviter venientibus ad conversationem1: ut secundum regulam proben- tur, et non antea suscipiantur nisi sicut regula iubet; et nullus cogatur invitus promit- tere. Et de oboedientia et de stabilitate permanendi, sicut regula habet.
12. De11 filiis nobilium qui offeruntur. 211 13. De12 ordinandom abbatem.
14. De13 fratribus in via directis.
15. Ut nullus abbas pro susceptione monachi praemium non" quaerat.
16. Ut disciplina monachis regularis imponatur non secularis, id est non orben- tur nec mancationes alias habeant nisi ex auctoritate regulae.
25 17. Ut° comites0 pupillorum et orfanorum causas primum audiant; ot in venatio- nem non vadant illo die quando placitum debent custodire nec ad pastum.
18. De sacramentis fidehtatis causa, quod nobis et filiis nostris iurare debent, quod his verbis contestari debet: 'Sic promitto ego ille partibus domini mei Camli regis et filiorum eius, quia fidelis sum et ero diebus vitae meae sine fraude et malo
3o ingenio'.
19. De monasteriis minutis ubi nonnanes sine regula sedent, volumus ut in unum locum congregatio fiat regularis, et episcopus praevideat ubi fieri possint. Et 14 ut nulla abbatissa foras monasterio exire non praesumat sine nostra iussione nec sibi subditas facere permittat; et earum claustra sint bene firmata, et nullatenus ibi winileo-
35 dosp15 scribere vel mittere praesumant: et de pallore earum propter sanguinisq minua- tionemr.
f) sarabatos3. g) De abbatuin oboedientia quae 3. h) faciaut3. i) sed tales mitt. 5. 6.8; tales orn. 3. 4. k) cap. deesti. 1) conversionem 5. 6. 9. m) ordinatis abbatibus 4. n) nonom.5.6.8. o) Primum comitem 4. p) ita fi. 8. 9. 12; winileodcs 5; winileudos 2. 3;
40 venileudus 11 ; ubi melius dis4. q) sanguinem 3. 4. r ita 2. 5. 6. 9 ; lniimtionem 12 ; novatio- nem 3. 4.
1) Tteg. liened. 1. 2N Tteg. Bened. 2 sub fine. 3) ibid. 5. 4) ibid. 21. 5 ; ifjid.31. 61 ibid.h2. 7) ihid.M. 8) ibid.h'd. 9 â– ibid.bb. 10) ibid.bS. 11)^.59. 12) ibidSA. 13) ibul.QT. 14 : Cfr. nupra Coneil. Vern. 755. e. 6. 15) Cantiea sodalicia et mdgaria.
64
KAKOLI MAGNI CAPITULARIA.
20. Dc tabulis vel codicibus requirendis, et ut nullus in psalterio vel in euan- gelio vcl in aliis rebus sortire praesumat, nec divinationes aliquas observare.
21. Ut nullus glorietur per iniustams rationem aut conquirere aliquid aut continere.
22. Ut illae diseiplinae, quae propter legem conservandam sunt constitutae , propter praemium non dimittantur. 5
23. Ut audiant episcopi baptisterium presbyterorum , ut secundum morem Roma- num baptizent16.
24. De calciamentis' secundum Romanum usum.17
25. Ut in diebus festis vel dominicis omnes ad ecclesiam veniant; et non invi- tent presbyteros ad domus suas adu missam faciendam". ]o
26. Omninov prohibendum est omnibus ebrietatis malum, et istas coniurationes 18 quas faciunt per sanctnm Stephanum aut per nos aut per filios nostros prohibemus. Et praecipimus, ut episcopi vel abbates non vadant per casas miscendo.
27. De eo quod missi nostri providere debent, ne forte aliquis clamor super epi- scopum vel abbatem scu abbatissam vel comitem seu super qualemcumque gradum sit, 15 et nobis renuntiare.
28. De iniustis toloneis.
29. Do manu leprosi.
30. Ut monachi et qui in sacerdotali gradu constituti sunt ad secularia negotia non transeant. De reliquis tonsoratis detur spatium usque in synodum nostrum. 20
31. Ut episcopi et abbates et abbatissae cupplas" canum non habeant nec falcones nec accipitres ncc ioculatores.
32. Do pauperibus in plateis vel in quadruviis iacentibus: ut ad ecclesiam veniant et illorum confessiones donent.
33. Ut super altaria teguria fiant vel laquearia. 25
34. Ut cloccas non baptizent nec cartas per perticas appendant" propter grandinem 19.
35. Ut missi nostri provideant beneficia nostra quomodo sunt condricta1'20, et nobis renuntiarc* sciant'-.
36. De leprosis : ut so non intermisceant alio populo.
37. Et omnino missis nostris praecipimus, ut bona quae aliis perverbum nostrum 30 docent facerc factis in se ipsis ostendant.
s) iusta4; iustitae 5. 6. t) sacraincntis 4. u) missas ad faciendas 5. 6. v) De coniu- ratione bibendi pracfiguntur 6. w) cuppla 3 ; coppla 4. x) pendant 5. 6.8. 9. y) condirecta 3 ; conderata 4. z) rennntiata sunt 4.
16) Cfr. Concil. Mogunt.8V3. c, 4. 17) Cfr. Einh. vita Karoli M. c. 23 : calceis Jiomano more 35 fonnatis induebatur. 18) Societates vel gildoneae ad comessationes praeciime faciendas initae nomine et auspiciis S. Stephaui , cuius dies f26 m. t)ecembris) incidit in festum paganicum Julfest dictum, vel nomine regis vel filiovum rcgis. Cfr.etiam Cap. Haristall. 779 c. 16. 19) Ne campanarum baptisma propter gran- dinem avertcndam fiat et nc cartae quibus signa vel verba magica inscripta sunt in arboribus vel perticui ap- pendantur. 20) Cfr. Cap. Aquit. 768 c. 5.
KAKULI MAGNI CAPITTLARIA.
65
24. BREVIARIUM MISSORUM AQUITANICUM.
789.
Exstat, mutilum ut videtur, in cod. Lugdun. Batav. Voss. Q. 119. fol. 135.
5 Legatis in Aquitaniarn missis brevi koc memwatorio, quod alias dicitur, a harolo
iniungitur, ut anteriorum capitularium praecepta, potissimum Pippini patris quoddam edictum, observari faciant et de rebus in memoratorio brevifer indicatis regi referant. Breviarium Pippini edicto (7H8) vicennio fere esse posterius, capite probatur secundo: quamobrem anno 789 recte adscribitur , quo et missos per regnum univei-sum ablegatos et
10 sacramenti fidelitatis regi praestandi formulam noviter vel conceptam vel publice edictam esse pro certo scimus. (B. deest; P. II, 14^.
Incipit breviarium de illa capitula quae domnus rex in Equitania Mancionea et Eugerioa missis suis explere [iussitb etb] sacramentum ridelitatis0 iurarecl.
io De illo edicto quod domnus et genitor noster Pipinus Lnstituit et nos in postmo-
diun pro nostros4 missos conservare et implere iussimus2 vel de nostros edictos3, quo-
modo fuerunt custoditi.
2. De illa restauratione ecclesiamm4: illi qui res eorum habent per istos XX.
annos, quid egere inde aut quare non sunt. 20 3. Ut si aliquid" de illas res ecclesiae, quas eo tempore possidebant, quando illa
patria sub nostris manibus posuit, postea minimatum vel abstractum fuit exinde5.
4. Ut episcopi , abbatis vel coenobie sanctorum sub ordine sancto esse redebuissenti propter quid non sunt6.
5. Ut ad illos pauperes nova aliqua consuetudo inposita fuit postea".
25 6. Quomodo illis beneficiis habent condrictos provideant vel suos proprios8.
7. Ut quif ostiliter ad nos perget, quomodo debeat agere9.
8. Ut dum in hoste aut in aliqua utilitate nostra aliquis® fuerit, et de sius res aliquit exforciaverit vel disvestiverit
9. De illis beneficiis intentiosis n.
ao 1U. De missis nostris, quicquid apud illis seniores consensaverit12.
11. Ut decima de omnia secundum iussionem episcopi dispensentur, et omnes dent 13.
12. De illis latronibus, homicidiis de infra inmonitate u.
13. De vindicta latronibus aliquae vel occasione15.
14. De rebus ecclesiae nono et decimo vel de causish censatis1' precarias reno- 35 vare debet10.
a) mancione teugerio c. b) demnt rerba in codice. e) fidelitati einnie c. d' nos c. e) aliquis c. f) quod c. g) aliquit c. h) casis censitisV
1) CJr. Legationis ediclumlSd c. 18. 2) Pijqrim cap. AqiiitnH.lGH. 3 Praesertim Cap.
ao.779 editum. 4) Pippini edictum c. 1. 5) Pip. cap. Aquit. 768 c. 3. 6) ibidem2. 7) ibidA.
40 8) ibid.b. 9) ifrid. 6. 10) ibid. 7. 11) ibid.9. 12) ibid.12. 13) Capit.ll* c.l 14) ibid. c.8.9. 15) 0k2.11. 16) iUd. 13.
LL. CAPITULARIA I. 9
66
KAROLI MAGNI CAPITULARIA.
15. De truste non faciendo17.
16. De gellonia18.
17. De collectas super iterantibus 19 vel de pontibus aut navigiis20 qui orationis causa vadunt.
18. De herba defensionis tempore' 19
i^ Finis paginae ; foliura insequens hodie excisum est.
<